hero

Սովետական դպրոց գնացածները կը յիշեն` ինչպէս էին աշակերտներն իմանում, թէ ինչ է գրականութիւնը: Դասագիրքը, Լենինից մէջբերումով, սովորեցնում էր, որ գրականութիւնը կուսակցական գործի մի մասն է, նրա մի անուակն ու պտուտակը: Յետոյ համալսարանում արդէն տեղեկանում էին, որ Ստալինը, «շեղուելով լենինեան գծից», որպէս «ժողովրդի թշնամի» գնդակահարել կամ աքսորել է բազմաթիւ գրողների, և լայնատարած Սովետով մէկ հազարաւոր գրողներ, Գրողների միութիւնների ժողովներով, հաստատել են իրենց գրչակիցներին այդ պիտակով խարանելու և պատժելու կուսակցական պատգամը, աւելին` նրանցից ոմանք իրե՛նք են նախաձեռնել զտումները` մատնագրեր ուղարկելով գրականութեան ոստիկաններին:

Գրականութիւնն ու գրողներին քաղաքականութեան զոհասեղանին դնելու այդ բիրտ իրավիճակի ողջ մեղքը Ստալինի վրայ բարդելով` մոռացութեան էին մատնւում և՛ լենինեան պատգամը, և՛ յետստալինեան շրջանի նոյն վերաբերմունքը գրականութեան հանդէպ, որ արդէն աւելի նուրբ ձևերով էր գործում` մահակը փոխարինելով փառքի, շքանշանների, կոչումների, կենցաղային արտօնութիւնների, բնակարան, առանձնատուն աւտոմէքէնայ ստանալու, տարբեր երկրներ գործուղումների «հացով»: Եւ այդ ամէնն արդէն ոչ թէ կուսակցութեան, այլ ժողովրդի, հասարակութեան «սոցիալական պատուէրը» կատարելու անուան տակ:

Բայց եթէ այս ամէնը տեղաւորենք միայն սովետականի ու դրա ժառանգութեան շրջանակներում, անտեսած կը լինենք այն արմատական հակասութիւնը, որ սնում է այսօր էլ առկայ գրական հակամարտութիւնները: Փլուզուեց Սովետը, բայց ո’չ նրան ծնած, ո’չ նրան կործանած յեղափոխութիւնները բան չփոխեցին գրականութեան մասին պատկերացումներում. դրանք փոխեցին ընդամէնը պատուիրատու քաղաքական համակարգն ու գաղափարախօսութիւնը, բայց ոչ երբեք «տաղաչափութիւնը»:

Այսօր էլ Հայաստանում գրականութեան և արուեստի մասին խօսակցութիւնները նոյն հայեացքներն են մարմնաւորում` ակնկալելով դրանց ուղղակի և անմիջական ներգործութիւնն ու մասնակցութիւնը քաղաքական, քաղաքացիական, հասարակական կեանքի վրայ. գրականութիւնն ինչ-որ առումով ընկալւում է իբրև, այսպէս կոչուած, հանրօգուտ աշխատանք: Դրան նպաստում են արդէն ոչ միայն կուսակցութիւնները, այլև բազմաթիւ ոչ կուսակցական, հասարակական ծրագրերը, որ ուղղակիօրէն ու անուղղակիօրէն խրախուսում են գրականութիւնը ժողովրդավարութեան «անուակ ու պտուտակ» դիտելու մտայնութիւնները:

Ահա թէ ինչու այդքան կարևոր է Բլանշոյի «Գրականութիւնը և մահուան մեր իրաւունքը» փորձագրութիւնը, որ  գրականութիւնը «սահմանում» է սկզբունքօրէն տարբեր դիրքից:

Իսկ թարգմանութեան հեղինակ Մարկ Նշանեանի «Գրական հանգանակ մը» ուսումնասիրութիւնը, որ յաջորդաբար կը դրուի, բացում է Բլանշոյի մտաւորական աղբիւրները, ժամանակի գրական բանավէճը, և Բլանշոյի ընդդիմախօսին ու նրա գրական հայեացքները:

Կատուն կատո՞ւ  է գրականութեան մէջ, թէ՞ կատու չէ- ահա այս` առաջին հայեացքից անհեթեթ թուացող հարցն է երկու գրութիւններում, լեզուի մասին երկու տարբեր փիլիսոփայութիւններով, վերհանում գրականութեան և իրականութեան փոխյարաբերութեան խնդիրը` բացայայտելով «բարոյական հրամայականով յանձնառու, ներգործուն և ազատութիւն պահանջող գրականութեան» քաղաքական դիրքաւորումը` «յեղափոխութեան հետ նոյնացող ահաբեկիչ գրականութեան» դէմ:

Քաղաքական բանադրանքի դէմ Բլանշոյի՝ աւելի քան կէս դար առաջ գրած այս նիւթը իրականում ոչ միայն ինքնապաշտպանութիւն է, այլև պաշտպանում է գրականութեան լիարժէք ու բացարձակ ազատութիւնը՝ բոլոր կարգի ու տեսակի ամբողջատիրական գաղափարախօսութիւնների բռնի միջամտութիւնից, որ արւում է օգտապաշտական գործիքայնացման, անուակ ու պտուտակայնացման միտումով:

Թարգմանութիւնը կատարուած է 1949-ին լոյս տեսած Բլանշոյի «Կրակի բաժինը» (Maurice Blanchot “La Part du feu”) գրքից, և հայերէն թարգմանութեան մէջ վերնագրում ու նաև պարբերութիւն առ պարբերութիւն նշուած են բնագրի այն էջերը, որտեղից թարգմանուել են դրանք:

«Գրականութիւնը և մահուան մեր իրաւունք»-ում միայն հեղինակինն են, իսկ բոլոր յատուկ անունների ու մէջբերումների ծանօթագրութիւնները ներկայացուած են Նշանեանի ուսումնասիրութեան մէջ:

Ինքնագիր

 

Գրականութիւնը եւ մահուան մեր իրաւունքը[293]

 

Անշուշտ միշտ կարելի է գրել առանց հարց տալու թէ ինչո՛ւ կը գրենք։ Գրող մը որ կը նայի թէ ինչպէ՛ս իր գրիչը գիրեր կ՚արձանագրէ թուղթին վրայ արդեօք իրաւունքն իսկ ունի՞ զայն վեր առնելու եւ ըսելու անոր. Կեցի՛ր, ի՞նչ գիտես դուն քու մասիդ, ի՞նչ է հետապնդածդ, ինչո՞ւ չես տեսներ որ մելանդ հետք չի ձգեր, որ այո՝ ազատ­օրէն կը յա­ռաջանաս, բայց դատարկութեան մէջ, ու եթէ խոչընդոտի չես հանդիպիր՝ պատ­ճա­ռը այն է, որ մեկնակէտդ չես լքած։ Եւ սակայն կը գրես, կը գրես անդադար, կը բացա­յայտես իմ աչքիս ինչ որ կը թելադրեմ քեզի, ու կը յայտնաբերես ինչ որ գի­տեմ ար­դէն իսկ։ Միւսները, երբ կը կարդան, կը հարստացնեն քեզ իրենց քաղա­ծովը քեզմէ, ու քեզի կու տան ինչ որ սորվեցուցիր իրենց։ Հիմա չըրածդ ըրիր։ Չգրածդ գրուած է։ Դատապարտուած ես անջնջելի մնալու։

Ենթադրենք որ գրականութիւնը կը սկսի հոն ուր գրականութիւնը հարց ու հարցում կը դառնայ։ Այդ հարցումը չի նոյնանար գրողին յատուկ կասկածներուն եւ խղճմտութիւններուն հետ։ Եթէ գրողը հարցականի տակ կը դնէ իր գրածը, ի՛նքը գիտէ։ Եթէ մխրճուած է իր գրածին մէջ ու անտարբեր՝ զայն գրելու հնարաւորութեան, եթէ նոյնիսկ չի խորհիր որեւէ բանի մասին, իր իրաւունքն է եւ իր երանութիւնը։ Բայց մէկ բան յստակ է. էջը որ գրուեցաւ, այդ էջին մէջ ներկայ է այն հարցումը որ գրողին անգիտութեամբն իսկ՝ չդադրեցաւ գրողը հարցապնդելէ այնքան ատեն որ կը գրէր. եւ հիմա, գործին մէջտեղն է, ընթերցողի մը մօտենալուն կը սպասէ — որեւէ ըն­թեր­ցողի, խորունկ կամ մակերեսային — նոյն հարցապնդումն է որ կը բնակի լռե­լեայն, լեզուին ուղղուած, գրող ու կարդացող մարդուն ետին, եւ ուղղուած գրա­կա­նութիւն դարձած լեզուին իսկ կողմէ։

Կարելի է դատապարտել այդ մտահոգութիւնը, զոր գրականութիւնը կը սնուցանէ ինքն իր մասին, ու խորհիլ որ յոխորտութիւն է։ Այդ մտահոգութիւնը կրնայ որքան որ ուզէ՝ [294] գրակա­նու­թեան ցոյց տալ իր անէութիւնը, իր անլրջութիւնը, իր ան­վս­տա­հե­լիութիւնը. ա՛յդ իսկ է մեղադրուե­լուն պատճառը։ Ինքն իրեն կարե­ւո­րութիւն կու տայ կասկածներ յարուցանելով ինքն իր մասին։ Կը վերահաստատէ ինքզինք երբ ինք­զինք կ՚արժեզրկէ։ Կը փնտռէ ի՛նչ ըլլալը։ Իսկ այդ կեցուածքը չ՚ար­տօնուիր իրեն։ Որովհետեւ գրականութիւնը թերեւս այն բաներէն է, որոնք արժանի են գտնուելու, բայց ո՛չ թէ փնտռուելու։

Գրականութիւնը իրաւունք չունի թերեւս ինքզինք ապօրէն նկատելու։ Բայց իր պա­րունակած հարցն ու հարցումը ճիշդն ըսելով՝ չեն վերաբերիր իր արժէքին կամ իր իրա­ւունքին։ Եթէ դժուար է այդ հարցումին իմաստը յայտնաբերել, պատճառը այն է, որ հարցումը կարծես կը վերածուի արուեստին ուղղուած, արուեստի կարողու­թիւն­նե­րուն եւ նպատակադրումներուն ուղղուած դատի մը։ Գրականութիւնը կը կանգնի իր իսկ փլատակներուն վրայ. ահա՛ յարակարծիք մը, որ բոլորիս համար՝ հասարակ տեղիք մըն է։ Բայց հարց տալ պէտք է թէ արուեստին ուղղուած այդ խնդրակա­նա­ցու­մը, որ վերջին երեսուն տարիներուն՝ արուեստի ամենէն ակնյայտ երեսակը կը հան­դիսանայ, չ՚ենթադրե՞ր արդեօք ստեղծագործութիւններու կորիզին մէջ ծուարած ու գաղտնապէս գործող ուժի մը սահանքը, տեղափոխութիւնը, ուժի մը որ չի սիրեր երե­ւան գալ բո­լո­րի աչքին, գործողութեամբ մը որ սկզբնապէս ամբողջովին կը տարբերի գրական գոր­ծունէութենէն ու գրական իրականութենէն։

Նկատենք նախ եւ առաջ որ գրականութիւնը, որպէս ինքն իր ժխտումը, երբեք չէ նշա­նակած արուեստի կամ արուեստագէտի պարզ մատնանշումը որպէս խաբէու­թիւն կամ աճպարարութիւն։ Գրականութիւնը ապօրէն է, այո, իր մէջ կայ խաչագո­ղու­թեան նմանող խորք մը, անկասկած։ Բայց ոմանք աւելին յայտնաբերած են. գրա­կա­նութիւնը ապօրէն չէ միայն, ոչի՛նչ է ան, եւ այդ ոչնչութիւնը թերեւս կազմէ ար­տակարգ, հրաշագեղ զօրութիւն մը, պայմանաւ որ առանձնացուի իր զտութեան մէջ։ Այնպէս  ընել որ գրականութիւնը դառնայ այդ ներքին դատարկութեան բացա­յայտումը, որ իր իսկ անիրականութիւնը իրագործէ ան, որ ամբողջութեամբ բացուի ու յանձնուի ոչնչութեան իր բաժինին, ահաւասիկ նպատակներէն մէկը զորս հետա­պնդած է գերիրապաշտութիւնը, այն աստիճան որ սխալ չէ ասոր մէջ ժխտական զօ­րեղ շարժում մը տեսնել, ընդունելով սակայն որ նոյնքան ճշմարիտ պիտի ըլլար իրեն վերագրել ստեղծագործական մեծագոյն տեսլականը։ Որովհետեւ այն վայր­կեանին երբ գրականութիւնը պահ մը կը զուգադիպի ոչինչին հետ, նոյն պահուն իսկ՝ ամէն ինչ է ան, ամբողջն է, ու ամբողջը իրմով կը սկսի գոյանալ. հրաշք։

Խնդիրը ուրեմն գրականութիւնը խոշտանգել չէ. զայն հասկնալ պէտք է ընդհա­կա­ռա­կը, տեսնել պէտք է թէ ինչո՛ւ ան կը հասկցուի միմիայն երբ կ՚արժեզրկուի։ Զարման­քով անդրադարձած են մարդիկ թէ «Ի՞նչ է գրականութիւնը» հարցումը աննշան պա­տաս­խաններու արժանացած է միշտ։ Բայց ահա՛ աւելի զարմանալին. այդպիսի հար­ցումի մը զգեցած ձեւին մէջ իսկ, կ՚երեւի բան մը որ զայն կը զրկէ որեւէ լուրջ հան­գամանքէ։ [295] «Ի՞նչ է բանաստեղծութիւնը», «ի՞նչ է արուեստը», կամ նոյնիսկ «ի՞նչ է վէպը» հարցումները դնել հնարաւոր է, եւ մարդիկ ըրած են։ Բայց բանաս­տեղծու­թիւն կամ վէպ հանդիսացող գրականութիւնը կարծես դատարկութեան այն տարրն է, որ ներկայ է բոլոր այդ ծանրակշիռ երեւոյթներուն մէջ, ու որուն շուրջ մտորումը, իրեն յատուկ ծանրակշռութեամբ, չի կրնար անդրադառնալ առանց իր լրջութիւնը կորսնցնելու։ Եթէ պատկառելի մտորումը մօտենայ գրականութեան, վեր­ջինս կը դառ­նայ կիզող ուժ մը, որ օժտուած է այրելու եւ կործանելու կարո­ղու­թեամբ ինչ որ իր մէջ ու մտո­րումին մէջ կրնար պատկառելի ըլլալ։ Եթէ մտորումը հեռանայ, այն ատեն, ի հարկէ, գրականութիւնը վերստին կը դառնայ կարեւոր, մին­չեւ իսկ էական բան մը, աւելի կարեւոր քան փիլիսոփայութիւնը, կրօնքը եւ իր պա­րա­գրկած աշխար­հին լման կեան­քը։ Բայց եթէ մտորումը, այդ տիրակալութենէն զար­մացած, վերա­դառնայ անոր զօ­րու­թեան եւ հարցնէ անոր ի՛նչ ըլլալը, անմիջապէս կը համակուի կրծող, ուտիչ, օդին մէջ ցնդող տարրէ մը, ու չի կրնար չարհամարհել այդքան սնա­պարծ, այդ­քան անորոշ եւ այդքան խառնակ բան մը, չի կրնար իր կար­գին չշո­գի­անալ այդ արհամա­րհան­քին եւ այդ սնապարծութեան որպէս հետեւանք, ինչպէս հա­մոզիչ կերպով ցոյց տուաւ Վա­լե­րիի Monsieur Testeին պատմութիւնը։

Սխալ պիտի ըլլար կարծել որ մեր ժամանակներուն յատուկ ուժեղ ժխտական շարժ­ընթացներն են այսօրուան գրականութեան անգայտ ու անգայտացնող ուժին պա­տաս­­խանատուները։ Մօտ հարիւր յիսուն տարի առաջ, արուեստի մասին բարձրա­գոյն կարծիքը սնուցանող մէկը (անունն էր Հեգել) — որ կը տեսնէր թէ ինչպէս ար­ուեստը կրնայ կրօնք դառնալ, եւ կրօնքը՝ արուեստ — նկարագրած է բոլոր այն շար­ժումները որոնցմէ կ՚անցնի գրագէտի ասպարէզը ընտրող անձ մը ու այդ­պի­սով ինք­զինք կը դատապարտէ «ոգիի կենդանի կալուած»ին պատկանելու։ Առաջին քայ­լէն իսկ, կ՚ըսէ Հեգել մօտաւորապէս[1], գրել ուզող մէկը կը բախի յարակարծիքի մը. գրե­լու համար, պէտք է ունենալ գրելու ձիրքը։ Բայց իրենք իրենցմով՝ ձիրքերը ոչի՛նչ են։ Այնքան ատեն որ սեղանին առջեւ չէ նստած ու երկ մը չէ արտադրած, գրողը գրող չէ եւ չի գիտեր թէ ունի՞ արդեօք գրող դառնալու կարողութիւնը։ Ձիրքը կու գայ գրե­լէն ետքը, բայց ձիրք պէտք է գրելու համար։

Այդ դժուարութիւնը սկիզբէն իսկ կը լուսաբանէ գրական գործունէութեան էութիւնը կազմող տարօրինակութիւնը, զոր գրող ըսուածը պէտք է դիմագրաւէ ու պէտք չէ՛ դի­մագրաւէ։ Գրողը իտէապաշտ երազող մը չէ, [296] չի խոկար ինքն իր գեղեցիկ հո­գիի մտեր­մութեան հայեցողութեամբ, չի խորանար իր ձիրքերուն ներքին համոզման մէջ։ Իր ձիրքերը կը գործադրէ. իր արտադրած երկը անհրաժեշտ է որպէսզի գի­տա­կից դառ­նայ իր ունեցած ձիրքերուն եւ ինքն իր մասին։ Գրողը կը հասնի ինքն իրեն, կ՚ի­րագործուի, միմիայն իր ստեղծագործութեամբ։ Այնքան ատեն որ գործը չէ ար­տա­­դրուած, ո՛չ միայն կ՚անգիտանայ իր ի՛նչ ըլլալը, այլեւ ոչի՛նչ է ինքը։ Կը սկսի գո­յու­թիւն ստանալ գործէն եւ գործով, բայց այն ատեն ինչպէ՞ս գործը ինք կրնայ գոյա­նալ։ «Անհատը, կ՚ըսէ Հեգել, չի կրնար գիտնալ իր ի՛նչ ըլլալը, այնքան ատեն որ գոր­ծողութեան մի­ջո­ցաւ չէ հասած իրականութեան. չի կրնար իր գործողութեան նպա­տակը որոշել գոր­ծելէ առաջ։ Եւ սակայն, քանի որ գիտակցութիւն է, ստիպուած է աչ­քին առջեւ ունե­նա­լու արարքը որպէս լիովին ի՛րը, այսինքն որպէս նպատակադրում»։ Արդ նոյնն է պա­րա­գան որեւէ նոր գործի համար, քանի որ ամէն ինչ կը վերսկսի ոչինչէն։ Եւ նոյնն է նորէն երբ արտադրանքը կ՚իրագործուի բաժին առ բաժին. եթէ գրողը աչքին առջեւ չունի լման ստեղծագործութիւնը որպէս լիովին կազ­մուած նա­խագիծ, ինչպէ՞ս կրնայ զայն նախատեսել որպէս իր գիտակից արարք­ներուն գիտա­կից նպատակը։ Բայց եթէ գործը արդէն իսկ ներկայ է մտքին մէջ իր լիութեամբ եւ եթէ այդ ներկայութիւնը էական է գործին համար (բառերը հոս անէական նկատուե­լով), ի՞նչ պէտք կայ զայն իրա­գոր­ծե­լու։ Կա՛մ այն է որ որպէս ներքին նախագիծ՝ ամէն ինչ է ան եւ գրողը այդ պահուն անոր մասին գիտէ ամէն ինչ որ կրնար սորվիլ անկէ, եւ ուրեմն կրնայ զայն լքել խաւարին մէջ, առանց զայն բառերու վերածելու, առանց գրելու, — բայց այն ատեն գրող պիտի չդառնայ։ Կա՛մ ալ՝ այն է, որ գիտակ­ցե­լով թէ գործը չի նախա­գծուիր, այլ միայն կ՚իրագործուի, որ ան արժէք, ճշմարտու­թիւն ու իրականութիւն կը ստանայ միմիայն զայն ժամանակին մէջ տարածող բա­ռերու միջամտութեամբ, պի­տի սկսի գրել, բայց ոչինչէն մեկնելով եւ դէպի ոչինչ ուղղուելով —, հետեւաբար Հեգելի մէկ ուրիշ արտայայտութեամբ՝ որպէս անէու­թիւն մը որ կ՚աշխատի անէու­թեան մէջ։

Խորքին մէջ այդ հարցը երբեք պիտի չյաղթահարուէր եթէ գրող մարդը անոր լու­ծումէն սպասէր սկսելու իրաւունքը։ «Այդ է պատճառը, կ՚ըսէ Հեգել, որ ան պէտք է անմիջապէս սկսի եւ անմիջապէս գործի անցնի, ինչ որ ալ ըլլան պարագաները, եւ առանց յաւելեալ մտածում տրամադրելու սկզբնաւորութեան, միջոցին եւ նպատա­կին»։ Այդ ձեւով կը ճեղքէ յոռի շրջանակը, որովհետեւ այն պարագաները որոնց համաձայն կը սկսի գրել իր աչքին կը նոյնանան իր ձիրքին, եւ իր ունեցած շահա­գրգռութիւնը, դէպի առաջ տանող շարժումը զինքը կը մղեն նոյն այդ պարագաները ընդունելու որպէս իրեն յատուկ եւ անոնց մէջ տեսնելու իր նպատակադրումը։ Տարբեր առիթներով այսպէս՝ Վալերի յիշեցուցած է մեզի [297] որ իր լաւագոյն գոր­ծերը ծնած են պատահական պատուէրէ մը եւ ոչ թէ անձնական անհրաժեշտութենէ մը։ Բայց ի՞նչ կար այդքան զարմանալի այդ իրադրութեան մէջ։ Եթէ Էօպալինոսը սկսած ըլլար գրել ինքն իրմէ մեկնելով, ի՞նչ պատճառով ըրած պիտի ըլլար։ Որով­հետեւ ձեռ­քին մէջ ունեցած պիտի ըլլար խեցիի կտորուա՞նք մը։ Կամ որով­հետեւ առտու մը բառարան մը բացած ըլլար ու Լիակատար Հանրագիտարանին մէջ Էօ­պա­լինոսի անո՞ւնը կարդացած։ Կամ ալ որովհետեւ ուզած ըլլար տրամախօսութեան ժան­րը փորձել ու ձեռքին տակ պատահմամբ ունենար այդ ժանրին համա­պա­տաս­խանող թուղթի կտո՞ր մը։ Ամենէն մեծ գործին որպէս մեկնակէտ կրնանք ենթադրել որ եղած է ամենէն աննշան պարագան։ Այդ աննշան հանգամանքը ոչինչ կը փոխէ ստեղծագործութեան արժէքէն։ Հեղինակը զայն կը դարձնէ վճռական պարագայ մը եւ այդ շարժումը բաւական է զայն իր հանճարին եւ իր գործին մէջ ներգրաւելու։ Այդ իմաստով, Architectures (Ճարտարապետութիւններ) անունը կրող հանդէսը, որ իրմէ պատուիրած է Էօպալինոսը, ճիշդ այն ձեւն էր որուն համաձայն սկզբնապէս Վա­լերի զայն գրելու ձիրքը ունեցած է։ Պատուէրը տաղանդին սկզբնաւորութիւն ընձե­ռած է, բայց պէտք է աւելցնել որ պատուէրը իր կարգին իրական ձեւաւորում ստա­ցած է, իսկական նախագիծ դարձած է, միմիայն որովհետեւ կային Վալերիին տա­ղանդը, սալոններուն մէջ իր խօսակցութիւնները, եւ նախօրօք այդպիսի նիւթի մը հանդէպ իր ցուցաբերած հետաքրքրութիւնը։ Ամէն գործ կ՚իրականանայ պարա­գա­նե­րու բերմամբ։ Ինչ որ կը նշանակէ պարզապէս որ ան ունեցած է սկիզբ մը, որ սկսած է ժամանակին մէջ եւ որ այդ պահը ինքն ալ մաս կը կազմէ գործին, քանի որ առանց անոր՝ գործը մնացած կ՚ըլլար անլուծելի խնդիր մը, ոչ աւելի քան գրելու անկա­րե­լի­ութիւնը։

Հիմա ենթադրենք որ գործը գրուած է։ Անով ծնած է գրողը։ Ատկէ առաջ՝ մէկը չկա՛ր զայն գրելու համար։ Գիրքէն սկսեալ՝ կայ հեղինակ մը, որ նոյնացած է գիրքին հետ։ Երբ Կաֆկա պատահմամբ կը գրէ «Պատուհանէն կը նայէր» նախադասութիւնը, իր ըսածին համաձայն՝ կը գտնուի ներշնչումի այնպիսի վիճակի մը մէջ, որ այդ նա­խա­դասութիւնը արդէն իսկ կատարեալ է, որովհետեւ ինքն է անոր հեղինակը։ Կամ աւե­լի ճիշդ՝ հեղինակ դարձած է շնորհիւ այդ նախադասութեան։ Անկէ կը քաղէ իր գո­յու­թիւնը, ինքը ստեղծած է զայն եւ ան ստեղծած է զինքը։ Այդ նախադասութիւնը այն է՝ ինչ որ ինքն է, եւ ինքը ամբողջութեամբ ա՛յն է՝ ինչ որ այդ նախադասութիւնն է։ Ատկէ՝ իր բերկրանքը, անխառն եւ անարատ բերկրանք։ Ինչ որ ալ գրէ ատկէ ետք, «նա­խադասութիւնը արդէն իսկ կատարեալ է»։ Այդ է խորունկ եւ տարօրինակ համո­զու­մը, որ արուեստին ծրագրուած նպատակն է։ Գրուածը ո՛չ լաւ, ո՛չ վատ գրուած է, ո՛չ կարեւոր է, ո՛չ ալ դատարկ, ո՛չ յիշատակելի է, ո՛չ ալ մոռցուելու արժանի. կա­տա­րեալ շարժումն է, որով ինչ որ ներքնապէս տակաւին ոչինչ էր կը հասնի դուրսի կո­թո­ղա­յին իրականութեան, որպէս անհրաժեշտօրէն իրաւ բան մը, որպէս անհրա­ժեշ­տօրէն հաւատարիմ թարգմանութիւն մը, քանի որ անով թարգմանուած անձը միայն անով եւ անոր մէջ գոյութիւն ունի։ Կարելի է ըսել որ այդ համոզումը գրողին տեսակ մը ներքին դրախտն է, [298] եւ գերիրապաշտներու ինքնաբուխ գրառումը (l’écriture auto­ma­tique) ձեւ մըն էր այդ ոսկեդարը իրական դարձնելու, ինչ որ Հեգել կը կոչէ կարե­լի­ութեան գիշերէն դէպի ներկայութեան լոյսը անցնելու զուտ երջանկութիւնը, կամ ալ այն համոզումը՝ թէ լոյսին մէջ յայտնուածը ա՛յն իսկ է ինչ որ գիշերուան մէջ կը սպա­սէր։ Բայց ի՞նչ է արդիւնքը։ «Պատուհանէն կը նայէր» նախադասութեան մէջ լիովին հաւաքուած ու պարփակուած գրողէն կարելի չէ պահանջել որ տայ որեւէ արդարացում այդ նախադասութեան մասին, քանի որ իրեն համար ոչի՛նչ կայ անկէ դուրս։ Իսկ ան՝ այդ նախադասութիւնը կա՛յ ու կա՛յ, ու եթէ իրապէս գոյութիւն ունի, զայն գրի առնողը գրող դարձնելու աստիճան, կը նշանակէ որ ան միայն իր նախա­դասութիւնը չէ, այլ այլոց նախադասութիւնն ալ է, անոնց՝ որոնք ի վիճակի են զայն կարդալու, ուրեմն համընդհանուր նախադասութիւն մըն է։

Այն ատեն է, որ կը սկսի շփոթեցուցիչ փորձառութիւն մը։ Հեղինակը կը տեսնէ որ ուրիշներ իր գործով կը հետաքրքրուին, բայց անոնց ցուցաբերած հետաքրքրութիւնը տարբեր է այն մէկէն որ զայն դարձուցած է իր իսկ թարգմանութիւնը, եւ այդ տար­բեր հետաքրքրութիւնը զայն կը փոխակերպէ, կը վերածէ բանի  մը որուն մէջ ինքը չի տեսներ անոր սկզբնական կատարելութիւնը։ Գործը անհետացած է իր աչքին, դար­ձած է ուրիշներունը, որուն մէջ անոնք կան բայց ինքը չկայ, գիրք մը որ իր արժէքը ուրիշ գիրքերէ կը ստանայ, որ ինքնատիպ է եթէ միւսներուն չի նմաներ, հասկցուած է եթէ անոնց անդրադարձն է։ Արդ՝ գրողը չի կրնար թեթեւի առնել այս նոր հանգրուա­նը։ Տեսանք արդէն իսկ որ կար ինքը միայն իր ստեղծագործութեան մէջ, բայց հիմա գործը կայ միմիայն երբ դարձած է այս հանրային իրականութիւնը, օտարոտի, կազ­մուած ու կազմալուծուած իրականութիւններու փոխհակազդեցութեամբ։ Այս­պէս՝ ինքը կայ գործին մէջ, բայց գործը ինք՝ անհետացած է։ Փորձառութեան այս պահը ճգնաժամային է։ Յաղթահարելու համար զայն, զանազան տեսակի մեկնա­բա­նու­թիւն­ներ կը մտնեն խաղին մէջ։ Գրողը պիտի ուզէ օրինակ գրաւոր ինչին կատա­րե­լութիւնը պաշտպանել, զայն որքան որ կարելի է՝ հեռու պահելով արտաքին կեան­քէն։ Երկը իր արտադրածն է, ոչ թէ այդ վաճառուած, կարդացուած, ձեռքէ ձեռք անցած, գո­վաբանուած կամ աշխարհի ընթացքէն ճզմուած գիրքը։ Բայց ան ատեն՝ ո՞ւր կը սկսի երկը, ո՞ւր կը վերջանայ ան։ Ո՞ր պահուն կայ ան իրապէս։ Ինչո՞ւ զայն հան­րային դարձնել։ Ինչո՞ւ զայն դէպի դուրս ղրկել, եթէ հարցը եսին շքեղութիւնը պաշտ­­պանել էր, ինչո՞ւ զայն իրական դարձնել բառերով որոնք բոլորին բառերն են։ Ինչո՞ւ չքաշ­ուիլ փակ ու գաղտնի մտերմութեան մը մէջ, եւ ուրիշ բան չարտադրել քան թէ դա­տարկ առարկայ մը եւ մահամերձ արձագանգ մը։ Տարբեր լուծում մըն է հեղինակին համար՝ ինքզինքը ջնջել, հռչակելով որ գործին մէջ հաշուի առնուելիքը միմիայն զայն կարդացողն է։ Ընթերցողին միջամտութեամբ է որ գործը կը դառնայ ինչ որ է։ Կարդալով, ընթերցողը կը ստեղծէ զայն. ինքն է իսկա­կան հեղինակը, ինքն է գրաւոր ինչին գիտակցութիւնը եւ [299] կենդանի գոյացութիւնը։ Ահաւասիկ՝ հիմա հե­ղի­նակը մէկ նպատակ ունի միայն. այդ ընթերցողին համար գրել, իրեն հետ շփոթ­ուիլ։ Անյոյս փորձ սակայն։ Որովհետեւ ըն­թերցողին ուզածը իրեն հա­մար գրուած գործ մը չէ, ուզածը օտար եւ օտարոտի գործ մըն է, որուն մէջ կարենայ հանդի­պիլ ան­­ծա­նօթին, տարբեր իրականութեան մը, ան­ջատ ոգիի մը, որուն միջոցաւ ինքը կա­րենայ փոխակերպուիլ եւ զոր կարենայ փոխա­կերպել ինքն իրմով։ Հասարա­կութեան հա­մար գրող հեղինակ մը խորքին մէջ չի գրեր. հասարակութիւնը կ՚ըլլայ գրողը, եւ այդ իսկ պատճառաւ՝ նոյն այդ հասա­րա­կու­թիւնը չի կրնար ըլլալ ընթեր­ցող։ Ընթեր­ցումը այդտեղ երեւութական է միայն, իրա­կանութեան մէջ՝ հաւասար է ոչինչի։ Ատկէ՝ կար­դացուելու համար գրուած երկերու ոչնչութիւնը. չունին կար­դա­ցող։ Ատկէ նաեւ՝ ուրիշներուն համար գրելու, ուրիշ­ներու խօսքը արթնցնելու եւ զանոնք իրենց աչքին բացայայտելու նպատակով գրելու վտանգը։ Այդ ուրիշները իրենց ձայ­նը չէ որ կ՚ուզեն լսել, կ՚ուզեն լսել այլ ձայն մը, իրական, խորունկ ձայն մը, ճշմարտութեան պէս եւ անոր չափ խանգարիչ։

Գրողը չի կրնար ինքն իր մէջ ապաստան գտնել։ Հակառակ պարագային՝ պիտի հրաժարէր գրելէ։ Չի կրնար, գրելով, իր սեփական կարելիութիւններուն գիշերը զո­հել, որովհետեւ գործ մը կենդանի է միմիայն երբ այդ գիշերը — եւ ա՛ն միայն — կը դառնայ օր-ցերեկ, երբ իր մէջ՝ ամենէն եզակին, արդէն բացայայտուած գոյութենէն ամենէն հեռուն գտնուողը բացայայտուի հասարակ գոյութեան մէջ։ Ճիշդ է որ հեղինակը կրնայ փորձ մը ընել ինքզինք արդարացնելու, ինքն իրեն տալով գրելու պարտականութիւնը. միայն գրելու, ինքն իրեն համար գիտակից դարձած գործո­ղու­թեամբ, ար­դիւնքներէն անկախ։ Այդ էր, ըսինք, Վալերիին գտած փրկութիւնը։ Են­թադրենք։ Ենթադրենք որ գրողը կը հետաքրքրուի հիմա արուեստով որպէս զուտ արհեստավարժութիւն, կը հե­տաքրքրուի արհեստավարժութեամբ որպէս միջոցներու փնտռտուք, գրելու համար ինչ որ մինչեւ հիմա չէր գրուած։ Բայց եթէ կ՚ուզէ ըլլալ իրաւ, փորձառութիւնը չի կրնար գործողութիւնը իր արդիւնքներէն անջատել, իսկ արդիւնքները իրենց կարգին՝ երբեք կայուն ու վերջնական չեն, անհունապէս յա­րա­փոփոխ են, անհաստատ ապագայի մը ագուց­ուած։ Հեղինակը որ ենթադրաբար հե­տա­քրքրուած է միմիայն շինուածքով, ինչ­պէ՛սով, կը տեսնէ որ իր հետա­քրքրու­թիւնը կ՚աւազախրի աշխարհին մէջ, կը կորսուի լրիւ պատմութեան մէջ. որովհետեւ գործը նաեւ իրմէ դուրս է որ կը կազմուի, եւ իր խորհրդածութիւններու արդիւնքը հան­դի­սացող գործողութիւններուն մէջ, իր մտա­ծու­­մէն բխած հռետորութեան գիտակ­ցութեան մէջ ի՛նչ ճշգրտութիւն ու խստա­պա­հան­­ջութիւն որ ներմուծած էր՝ շուտ մը կ՚անգայտանայ կենդանի պատահա­կա­նութեան խաղին մէջ, զոր ինքը ո՛չ հակակշռել կրնայ, ո՛չ ալ մօտէն քննել։ Եւ սակայն իր փորձառութիւնը չի հաւասարիր ոչինչի. գրելով, ինքն իր փորձընկալումը կատարած է, որպէս գործի անցած ոչնչութեան մը, եւ գրելէ ետք՝ իր գործին փորձընկալումը կը կատարէ որպէս անհետացող բանի մը։ Գործը կ՚անհետանայ, բայց անհետացման իրողութիւնը կը մնայ, մինչեւ իսկ կը յայտնուի որ­պէս էականը, [300] որպէս շարժումը որուն միջոցաւ երկը կ՚իրա­կա­նա­նայ, մտնելով պատմութեան հունին մէջ, կ՚իրա­կա­նանայ անհետանալով։ Այդ փոր­ձա­­ռու­թեան մէջ, գրողին յատուկ նպատակը վա­ղանցուկ գործը չէ, այլ գործէն ան­դին՝ անոր ճշմարտութիւնը, որուն մէջ կարծես կը միանան գրող անհատը, ժխտումի ստեղ­­ծագործ զօրութիւն, եւ շարժի դրուած գործը, որուն միջոցաւ ժխտումի եւ զան­ցումի այդ զօրութիւնը կը հաստատէ ինքզինք։

Այս նոր գաղափարը, զոր Հեգել կը կոչէ բուն Խնդրոյ առարկան (la Chose même) առաջնա­կարգ դեր կը կատարէ գրական գործառնութեան մէջ։ Վնաս չունի որ ամե­նա­տարբեր նշա­նա­կութիւններով ներկայանայ ան. ասոնք կրնան ըլլալ յաջորդաբար՝ արուեստը գոր­ծէն վեր, կամ իտէալը զոր գործը կը փորձէ ներկայացնել, Աշխարհը ինչպէս որ նա­խա­գծուած է հոն, արժէքները որոնք ստեղծագործական ճգնումին գրա­ւարկը կը հանդիսանան, կամ նոյն այդ ճգնումին վաւերականութիւնը։ Բուն Խնդրոյ առարկան երկէն վեր կը պահէ նոյն այդ երկին բնատիպը, էութիւնը եւ ոգեկան ճշմարտութիւնը (երբ երկը ինք՝ իրերուն մէջ կը կազմալուծուի միշտ), կը պահէ զանոնք ճիշդ այնպէ՛ս՝ ինչ­պէս գրողին ազատու­թիւնը ուզած է որ յայտնաբերուի երկը եւ ինչպէս կրնայ զայն ընդունիլ որպէս իրե՛նը։ Նպա­տակը գրողին կատարածը չէ, այլ՝ կատարածին ճշմարտութիւնն է։ Այդ չափով իսկ՝ գրողը արժանի է կոչուելու պար­կեշտ ու անշահախնդիր գիտակ­ցութիւն. պար­կեշտ մարդ։ Բայց ուշադի՛ր. գրա­կան մարզէն ներս, այն վայրկեանին երբ պար­կեշ­տու­թիւնը խաղին մէջ մտնէ, խաչա­գողութիւնը արդէն իսկ միջամտած է։ Ինքնա­խա­բէ­ու­թիւնը հոս ճշմարտութիւն է, ու որքա՛ն մեծ ըլլայ բարոյականի եւ լրջութեան յաւակ­նութիւնը, այնքան ապահով է՝ աճպարարութեան եւ խաբէութեան յաղթանակը։ Այո, գրականութիւնը արժէքներու աշխարհն է, քանի որ արտադրուած գործերու մի­ջակութեան վերեւ անդադար կը բարձրանայ, որպէս անոնց ճշմարտութիւնը, ինչ որ կը պակսի այդ գործերուն։ Բայց ի՞նչ է արդիւնքը։ Տեւական խաբկանք մը, աչք­կա­պու­կի հսկայ խաղ մը, ուր գրողը ինչ որ ալ ընէ կամ չընէ, այն պատրուակով որ իր դիտաւիորութիւնը վաղանցուկ գործը չէ, այլ այդ գործին եւ որեւէ գործի ոգին, կը գոհանայ այդքանովը եւ իր պարկեշտ գիտակցութիւնը ատկէ նոյնիսկ դաս ու փառք կը քաղէ։ Լսենք այդ պարկեշտ խիղճը։ Կը ճանչնանք զայն, ամէն մէկուս մէջ կը բնա­կի ան։ Արտադրուած գործը ձախո­ղե­ցա՞ւ, գտած է պատասխանը։ Իր կատարե­լու­թեան հա­սած է, կ՚ըսէ ան, քանի որ գոր­ծին ձախողութիւնը անոր էութիւնն էր, անոր ան­հե­տա­ցումին շնորհիւ կ՚իրակա­նա­նայ, եւ երջանիկ է գիտակցութիւնը, անյաջո­ղութիւնը բերկրութեամբ կը լեցնէ զայն։ Իսկ եթէ գիրքը ո՛չ իսկ ծնա՞ծ է, զուտ անէ­ութի՞ւն մնացած է։ Ա՛լ աւելի լաւ. լռութիւնը, անէութիւնը, ահա՛ գրականութեան էու­թիւնը, ահա՛ «բուն Խնդրոյ առար­կան»ը։ Ճիշդ է, գրողը կը սիրէ մեծ արժէք նկատել այն իմաստը զոր գործը ունի իր աչքին։ Հետեւաբար ի՞նչ կարեւորութիւն եթէ ան լաւ է թէ վատ, հռչակաւոր է թէ մոռացումի մատնուած։ Եթէ պարագաները կը քամահրեն զայն, կը խնդակցի, քանի որ [301] գրած էր զայն պարագաները հերքելու համար։ Բայց եթէ պատա­հա­կա­նու­թենէ ծնած գիրք մը, լքումի ու ձանձրոյթի արդիւնք հանդիսացող անարժէք ու անի­մաստ գործ մը իրերու բերմամբ յանկարծ գլուխ գործոց նկատուի, ո՞ր մէկ հեղի­նակը, իր հոգիին խորքը, ինքն իրեն պիտի չվերագրէր փառքը, այդ փառքին մէջ պիտի չտեսնէր իր արժանիքը, բախտի այդ նուէրին մէջ պիտի չտեսնէր իր իսկ գործը, իր ոգիին աշխատանքը, ժամանակի վճիռին հետ նախախնամական համերաշ­խու­թեան հասած։

Գրողը առաջին խաբուողն է, եւ կը խաբէ ինքզինք այն պահուն իսկ երբ կը խաբէ ուրիշները։ Քիչ մը եւս լսենք զինքը. հիմա կը հաւաստէ որ իր պաշտօնը միւսներուն համար գրել էր, որ գրելով՝ իր դիտաւորութիւնը միմիայն ընթերցողին շահն էր։ Կը հաւաստէ ու կը հաւատայ ըսածին։ Բայց այդպէս չէ իրականութիւնը։ Որովհետեւ եթէ ուշադիր չըլլար նախ եւ առաջ իր ըրածին, եթէ չհետաքրքրուէր գրականութեամբ որպէս ի՛ր կատարածով, պիտի չկարենար մինչեւ իսկ գրել. ինքը պիտի չըլլար գրողը, այլ ո՛չ ոք մը։ Ահա ինչո՛ւ որքան որ ուզէ՝ թող պահանջէ որպէս երաշխիք իտէալի մը լրջութիւնը, թող վերակոչէ կայուն արժէքներ, այդ լրջութիւնը ի՛ր լրջութիւնը չէ, եւ չի կրնար երբեւիցէ վերջնական կայք հաստատել հոն ուր կը կարծէ կանգնած ըլլալ։ Օրինակ. վէպեր կը գրէ, այդ վէպերը որոշ քաղաքական հաստատումներ կ՚ենթադրեն, այնպէս որ այն տպաւորութիւնը կը ձգեն թէ ինքը այդ Դատին հետ կապած է ճակա­տա­գիրը։ Միւսները, անոնք որոնք նոյն այդ Դատին ուղղակի գործաւորներն են, զինքը կ՚ուզեն տեսնել որպէս իրենց դաշնակիցը, իր գործը կը նկատեն որպէս փաստը թէ Դատը իր ալ դատն էր, բայց այն վայրկեանին իսկ երբ զայն իրենց դրօշը կը դարձ­նեն, երբ կ՚ուզեն այդ գործունէութեան մէջ բաժին ունենալ եւ զայն իւրացնել, կ՚անդրադառնան որ գրողը իրենց դաշնակիցը չէր, որ խաղը կը խաղացուէր միայն իր ու ի՛ր միջեւ, որ Դատին մէջ զինքը հետաքրքրողը իր իսկ կատարած գործողու­թիւնն էր, — եւ ահա՛ չարաչար խաբուած դուրս կու գան։ Հասկնալի է հետեւաբար այն անվստահութիւնը զոր իրենց հետ համաձայն գտնուող գրողները կը ներշնչեն կուսակցութեան մը անդամակցողներուն, կուսակցութեան մը կողմնակիցներուն։ Որովհետեւ յանձնառու գրողները ունին նաեւ գրականութիւնը որպէս յանձնառու­թիւն, իսկ գրականութիւնը իր շարժընթացին ընդմէջէն՝ կ՚ուրանայ վերջին հաշուով իր ներկայացուցած դատին ու կողմին գոյացութիւնը։ Այդ է իր օրէնքը եւ իր ճշմար­տութիւնը։ Եթէ հրաժարի անկէ, վերջնականապէս փարելու համար արտաքին ճշմար­տութեան մը, կը դադրի գրականութիւն ըլլալէ, եւ տակաւին գրող ըլլալ յաւակնողը ահա՛ կը գտնուի ինքնախաբէութեան ուրիշ մէկ հանգամանքին ենթակայ։ Արդեօք պէտք է ուրեմն հրաժարի՞լ ամէն ինչի հանդէպ հետաքրքրութիւն ցոյց տալէ եւ դառ­նալ պատի՞ն։ Այդ պարագային՝ երկդիմութիւնը նոյնքան մեծ է։ Նախ որ պատին նայիլ պիտի նշանակէր աշխարհին դառնալ նորէն, պատը դարձնել աշխարհ։ Երբ գրող մը կը մխրճուի գործի մը մէջ որ միայն զինքը կը հետաքրքրէ, միւսները — միւս գրողները եւ ուրիշ բանով [302] զբաղողները — կրնան կարծել որ հանգիստ են ու պիտի կարենան իրենց Դատով եւ իրենց գործով զբաղիլ առանց խանգարուելու։ Բայց ո՛չ։ Առանձնացեալին կողմէ ստեղծուած ու առանձնութեան մէջ բան­տար­կուած գործը բոլորին համար հետաքրքրական կեցուածք մը կը ներկայացնէ, միւս երկերուն եւ ժամանակակից հարցերուն մասին կ՚ուղղէ ներյայտ դատում մը, մէկ կողմ ձգածին մեղսակիցը կը դառնայ, լքածին՝ թշնամին, ու իր ցու­ցաբերած անտար­բերութիւնը բոլորի կրքոտ յուզումին կը խառնուի կեղծաւոր կերպով։

Ինչ որ ակնյայտ է, այն է որ գրականութեան մէջ խաբէութիւնը եւ աճպարարութիւնը ո՛չ միայն անխուսափելի են, այլեւ գրողին պարկեշտութիւնը կը կազմեն, իր մէջ գո­յացող յոյսի եւ ճշմարտութեան բաժինը։ Այս օրերուս յաճախ կը լսուին բառերու հի­ւանդութեան շուրջ պատգամներ, ոմանք կը ջղայնանան նոյնիսկ այդ նիւթը բա­ցող­ներուն դէմ, կը խորհին թէ անոնք դիտմամբ բառերը կը հիւանդացնեն, միայն ու միայն այդ մասին խօսելու համար։ Գուցէ։ Հարցը այն է, որ եթէ կայ բառերու հի­ւան­դութիւն մը, ան անոնց առողջութիւնն է նաեւ։ Երկդիմութեամբ երկպառակուա՞ծ են։ Բախտորոշ երկդիմութիւն, որուն բացակայութիւնը անկարելի պիտի դարձնէր որե­ւէ երկխօսու­թիւն։ Թիւրիմացութիւնը զանոնք կը տկարացնէ՞։ Բայց այդ թիւրի­մա­ցութիւնը մեր հասկացողութեան նախապայմանն է։ Դատարկութիւնը զանոնք կը ներգրաւէ՞։ Բայց այդ դատարկութեան մէջ իսկ է, որ կը կայանայ անոնց իմաստը։ Անշուշտ գրող մը կրնայ միշտ կատու մը կատու կոչելը որպէս իտէալ որդեգրել։ Բայց այդ ձեւով պի­տի չհամոզուի թէ ապաքինումի եւ անկեղծութեան ճամբան բռնած է։ Ընդհակառակը ա՛լ աւելի մեծ աճպարար մը պիտի ըլլայ, որովհետեւ՝ ո՛չ, կատուն կատու չէ, ու հա­կա­ռակը ըսողը ուրիշ բան չի հետապնդեր եթէ ոչ այդ կեղծաւոր բռնութիւնը. Րոլէն գող աւազակ մըն է։

Խաչագողութիւնը տարբեր պատճառներ ունի։ Առաջինը տեսանք արդէն իսկ. գրա­կա­նութիւնը կազմուած է զանազան պահերէ, որոնք կը տարբերին իրարմէ ու կը հակա­դրուին իրարու։ Պարկեշտութիւնը վերլուծական է որովհետեւ կ՚ուզէ հասկնալ կա­տարուածը, ահա՛ ինչու կը զանազանէ այդ պահերը։ Իր աչքին առջեւ կը տողանցեն հե­ղինակը, գործը, ընթերցողը. գրելու արուեստը, գրուած առարկան, այդ առար­կա­յին ճշմար­տու­թիւնը, կամ բուն Խնդրոյ առարկան. եւս՝ անանուն գրողը, որ զուտ բացակայութիւն է ինքն իրմէ, զուտ անգործութիւն, յետոյ՝ գործի անցած գրողը, որ իր իրագործածին նկատ­մամբ ան­տարբեր իրագործումի շարժընթացն է, յետոյ ալ՝ այդ աշխատանքին ար­դիւնքը հանդիսացող գրողը, որ կ՚արժէ արդիւնքով եւ ո՛չ թէ աշխատանքով, որ այդ արդիւնքին կողմէ ո՛չ թէ կը հաստատուի, այլ կը ժխտուի. եւ վաղանցուկ գործը կը փրկէ, անոր մէջ գործին իտէալն ու ճշմարտութիւնը փրկելով, եւ այլն։ Գրողը այդ պահերէն մէկը չէ միայն, միւսներուն բացառումով, ոչ իսկ այդ ամբողջը քով քովի դրուած, անտարբեր կարգով, այլ՝ զանոնք հաւաքող ու միաւորող շարժումն է։ Հե­տե­ւանքը այն է որ երբ պարկեշտ գիտակցութիւնը կը դատէ գրողը, [303] զայն այդ պահերէն մէկուն կամ միւսին մէջ անշարժացնելով, երբ օրինակ՝ կը յաւակնի գործը դատա­պարտել որովհետեւ ձախող է, գրողին միւս պարկեշտութիւնը կը բողոքէ մէկ քով ձգուած պահերուն անունով, արուեստի զտութեան անունով, որ ձախողութեան մէջ կը տեսնէ յաղթանակ մը —, ու նոյնպէս ամէն անգամ որ գրողը խնդրոյ առար­կայ կը դարձուի իր մէկ հանգամանքին համաձայն. ինքզինքը կը տեսնէ միշտ այլ։ Երբ մար­դիկ իրեն կ՚ուղղուին որպէս գեղեցիկ գործի մը հեղինակը, կրնայ միայն ուրանալ այդ գործը, ու երբ մարդիկ կը հիանան իր ներշնչումին ու հանճարին՝ կրնայ ինքն իր մէջ տեսնել միմիայն մարզանք եւ աշխատանք. երբ բոլորը կը կարդան զինք, կրնայ միայն ըսել՝ ո՞վ կը կարդայ զիս, բան մը չեմ գրած։ Այդ անցումը գրողը կը դարձնէ տեւական բացակայ մը ու գիտակցութենէ զուրկ անպատասխանատու մը, բայց նոյն անցումը կը հաստատէ նաեւ իր ներկայութեան, իր դիմակալած վտանգներուն եւ իր պատասխանատուութեան տարողութիւնը։

Դժուարութիւնը հոս է. գրողը քանի մը անձ է մէկ անձի մէջ, այո, բայց ո՛չ միայն այդ։ Զինքը կազմող ամէն մէկ պահ միւս բոլորին ժխտումն է, ու իբրեւ այդ՝ ամէն ինչ կը պահանջէ ինքն իր հաշուոյն, չհանդուրժելով ո՛չ մէկ հաշտութիւն, ո՛չ մէկ փոխ­­զիջում։ Գրողը պէտք է միաժամանակ տարբեր հրամայականներու պատաս­խա­նէ, որոց­մէ ամէն մէկը բացարձակ է ու բացարձակապէս տարբեր միւսներէն, ու իր բարոյու­թիւ­նը կազմուած է անդրդրուելիօրէն թշնամի կանոններու հանդիպումէն եւ հակադրու­թենէն։

Անոնցմէ մէկը կ՚ըսէ իրեն. Պիտի չգրես, պիտի մնաս անէութիւն, պիտի մնաս լուռ, պիտի անգիտանաս բառերը։
Միւսը. Միայն բառերը գիտցի՛ր։
— Գրէ՛ բան մը չըսելու համար։
— Գրէ՛ բան մը ըսելու համար։
— Գործ մի՛ արտադրեր, այլ միայն դուն քու փորձընկալումդ, քեզի անծանօթ մնա­ցածին ծանօթութիւնը։
— Գործ արտադրէ՛։ Իրական ստեղծագործութիւն մը, միւսներուն կողմէ ընկալուած եւ անոնց համար կարեւոր։
— Ջնջէ՛ ընթերցողը։
— Ջնջուէ՛ ընթերցողին դիմաց։
— Գրէ՛ ճշմարիտ ըլլալու համար։
— Գրէ՛ ճշմարտութեան սիրոյն։
— Ուրեմն եղի՛ր ստախօս, քանի որ ճշմարտութեան ի սպաս ըլլալով գրելը՝ գրել է այն ինչ որ տակաւին ճշմարիտ չէ ու երբեք պիտի չըլլայ։
— Ի՜նչ փոյթ, գրէ՛ ներգործելու համար։
— Ձգէ՛ որ մէջդ ազատութիւնը խօսի։
— Ոհ, մի՛ ձգեր որ մէջդ ազատութիւնը բառ դառնայ։

Ո՞ր մէկ օրէնքին հետեւիլ։ Ո՞ր մէկ ձայնին մտիկ ընել։ Բայց բոլորին պէտք է հե­տե­ւի։ Իսկ այն ատեն՝ ի՜նչ խառնաշփոթութիւն։ Պայծառութիւնը չէ՞ր իր օրէնքը։ Այո, [304] նաե՛ւ պայծառութիւնը։ Ուրեմն պէտք է հակադրուի ինքն իրեն, պէտք է ուրա­նայ ինք­զինք հաստատելով ինքզինք, ցերեկուան դիւրութեան մէջ պէտք է գտնէ գի­շեր­ուան խորութիւնը, անսկիզբ խաւարին մէջ՝ ստոյգ լոյսը որ չունի վախճան։ Պէտք է փրկէ աշխարհը եւ ըլլայ վիհը, գոյութիւնը արդարացնէ եւ խօսք տայ անգոյին. պէտք է ըլ­լայ ժամանակներու վերջաւորութեան, համընդհանուր լիութեան մէջ, մինչ­դեռ ինք ծագումն է, ծնունդը անոր՝ որ միա՛յն կը ծնի։ Այս ամբո՞ղջն է ինք։ Գրականութիւնը այս ամբողջն է իր մէջ։ Կամ աւելի ճիշդ՝ այն չէ՞ ինչ որ կ՚ուզէր ըլլալ, ու իրա­կա­նութեան մէջ՝ չէ՛ բնաւ։ Այն ատեն՝ ոչինչ է գրա­կա­նութիւնը։ Իրապէս ոչի՞նչ։

Գրականութիւնը ոչինչ չէ՛։ Զայն արհամարհողները կը սխալին երբ կը կարծեն զայն դատապարտած ըլլալ, նկատելով զայն ոչինչ։ «Այս ամբողջը միայն գրականութիւն է»։ Կը հակադրեն այսպէս ներգործութիւնը, որ աշխարհին մէջ շօշափելի միջա­մտու­թիւն է, եւ գրաւոր խօսքը, որ աշխարհի մակերեսին կրաւորական յայտնութիւն մը կը նկատուի։ Եւ անոնք որ ներգործութեան կողմն են՝ կը մերժեն գրականութիւնը որ չի գործեր։ Իսկ անոնք որոնք կը փնտռեն յոյզն ու կիրքը՝ գրող կը դառնան չգործելու համար։ Բայց այս ամբողջը՝ դատապարտել ու սիրել է սխալ պատճառներով։ Եթէ աշխատանքին մէջ տեսնենք պատմութեան զօրութիւնը, այն մէկը որ մարդը կը փո­խակերպէ աշխարհը փոխակերպելով, պէտք է ընդունիլ որ գրողին գործունէու­թիւնը աշխատանքի գերագոյն ձեւն է։ Ի՞նչ կ՚ընէ աշխատողը ի հարկէ։ Կ՚արտադրէ առար­կայ մը։ Առարկան մինչ այդ անիրական մնացած նախագիծի մը իրագործումն է։ Զայն կազ­մող տարրերէն տարբերող իրականութեան մը հաստատումն է, նոր առար­կա­նե­րու ապագան է, այն չափով որ իր կարգին պիտի դառնայ տարբեր առարկաներ շի­նե­լու ծառայող գործիք։ Օրինակ՝ ծրագիրս է տաքնալ։ Այնքան ատեն որ տաքնալը ցան­կու­թիւն է միայն, կրնամ զայն որպէս ծրագիր ձեռքերուս մէջ դարձնել, պիտի չտաքցնէ զիս։ Բայց ահա վառարան մը կը շինեմ. վառարանը ցանկութեանս դատարկ իտէալը կը վերածէ ճշմարտութեան։ Աշխարհին մէջ դրական կերպով կը տեղաւորէ բան մը որ չկար հոն, զայն կը հաստատէ ժխտելով ինչ որ կար։ Սկիզբը առջեւս կային քարեր, թափծոյ երկաթ։ Հիմա չկայ ո՛չ քար, ո՛չ երկաթ, ու փոխարէնը կայ այդ փոխա­կերպ­ուած, այսինքն աշխատանքին միջոցաւ ժխտուած եւ ոչնչացուած տարրերուն ար­դիւն­քը։ Այս առարկայով՝ ահաւասիկ աշխարհը փոխուած է։ Այնքա՛ն փոխուած է, որ հի­մա այս վառարանին շնորհիւ պիտի կարենամ ուրիշ առարկաներ շինել, որոնք իրենց կարգին պիտի ժխտեն աշխարհի անցեալ վիճակը եւ պիտի պատրաստեն ապա­գան։ Իրերու հանգամանքը փոխելով, շինած առարկաներս հիմա զիս ալ պիտի փո­խեն։ Ջերմութեան գաղափարը ոչի՛նչ է, բայց իրական ջերմութիւնը գոյութիւնս պի­տի վերածէ տարբեր գոյութեան մը, եւ այդ ջերմութեան շնորհիւ ինչ որ [305] պիտի ար­տա­դրեմ՝ զի՛ս ալ պիտի վերածէ տարբեր մէկու մը։ Այդպէս է, կ՚ըսեն Հեգել եւ Մարքս, որ պատ­­մութիւնը կը կազմուի, աշխատանքով մը որ կ՚իրագործէ էոյթը (l’être), ժխտե­լով զայն, եւ կը բացայայտէ էոյթը, ժխտումին որպէս արդիւնք[2]։

Իսկ ի՞նչ կ՚ընէ գրողը։ Կ՚ընէ ամէ՛ն ինչ որ կ՚ընէր աշխատողը, բայց բարձրագոյն աս­տի­ճանի մը հասցնելով։ Ինքն ալ բան մը կ՚արտադրէ. գերագոյն ստեղծագոր­ծու­թիւն։ Գործը կ՚արտադրէ ան, բնական եւ մարդկային իրականութիւններ փոխա­կեր­պելով։ Կը գրէ լեզուի որոշ վիճակէ մը մեկնելով, մշակոյթի որոշ կերպաւորումէ մը, որոշ գիրքերէ, նաեւ առարկայական տարրեր օգտագործելով՝ թուղթ, մելան, տպա­րան։ Գրելու համար, ստիպուած է գտած լեզուն աւրելու, եւ զայն տարբեր հանգա­ման­քով վերիրականացնելու, գիրքերը ժխտելու, անոնց չեղածով գիրք մը արտա­դրե­լով։ Այս նոր գիրքը հաստատապէս իրականութիւն մըն է։ Կարելի է զայն տեսնել, դպիլ անոր, մինչեւ իսկ կարդալ։ Բոլոր պարագաներուն՝ բան մըն է, ոչինչ չէ։ Գրելէ առաջ, գա­ղա­փար մը ունէի անոր մասին, ունէի առնուազն զայն գրելու ծրագիրը, բայց այդ գաղափարին ու զայն իրագործող հատորին միջեւ՝ կը տեսնեմ նոյն տար­բերութիւնը որ կար ջերմութիւն ունենալու ցանկութեա՛ն եւ ջերմութիւն արտադրող վառարանի՛ն միջեւ։ Գրուած հատորը ինծի համար անգերազանցելի, աննախա­տե­սե­լի նորութիւն մըն է, այնպիսին որ եթէ չգրէի՝ անկարելի պիտի ըլլար անոր ինչ ըլլալը պատկերա­ցնելը։ Ահա ինչու իմ աչքիս կ՚երեւի որպէս փորձընկալում մը, որուն ար­դիւնքները, որքան ալ գիտակից եղած ըլլայ անոնց արտադրութիւնը, կը խուսափին ինձմէ, ու որուն դիմաց հիմա ես չե՛մ այն՝ ինչ որ էի։ Պատճառը այն է, որ նոր բանի մը դէմ յանդիման՝ ես ալ կը դառնամ նոր։ Բայց ա՛լ աւելի վճռական պատճառով մըն ալ. այդ նոր ինչը — գիրքը — որուն մասին գաղափար մը միայն ունէի եւ զոր ո՛չ մէկ ձեւով կրնայի յառաջագունէ ճանչնալ, ե՛ս իսկ եմ, դարձած այլ։

Գիրքը, գրուած ինչ մը, մուտք կը գործէ այսպէս աշխարհէն ներս, ուր կը կատարէ իր փո­խակերպումի եւ ժխտումի աշխատանքը։ Ա՛ն ալ շատ մը բաներու ապագան է, եւ ո՛չ միայն գիրքերու։ Անկէ ծնելիք ծրագիրներուն, անոր կողմէն նպաստ ստացող գոր­ծառնութիւններուն ընդմէջէն, նաեւ ամբողջ աշխարհին ընդմէջէն, որուն փո­փոխ­ուած անդրադարձն է ան, ահաւասիկ՝ նոր իրականութիւններու անհուն աղբիւրն է հիմա, որմէ սկսեալ գոյութիւնը պիտի ըլլայ ինչ որ չէր ատկէ առաջ։

Ուրեմն գիրքը ոչի՞նչ է։ Այն ատեն ինչո՞ւ վառարան մը շինելու արարքը կրնայ նկատ­ուիլ պատմութիւն կազմող եւ ներքաշող [306] աշխատանք, եւ ինչո՞ւ գրելու արարքը՝ զուտ կրաւորութիւն մը պիտի նկատուէր, որ ենթադրաբար կը մնայ պատ­մութեան լու­սանցքին եւ զոր պատ­մութիւնը կը ներքաշէ ի հեճուկս իրեն։ Հարցումը անտրամաբա­նական կը թուի ըլլալ, եւ սակայն գրողի ուսերուն վրայ կը կշռէ ընկճող ծանրու­թեամբ մը։ Առաջին ակնար­կով՝ հակուած ենք խորհելու որ գրուած երկերու կազ­մաւորիչ զօրութիւնը անբաղդատելի է. խորհելու նաեւ որ գրողը ու­րիշ որեւէ մէկէ աւելի օժ­տուած է ներգործելու կարողութեամբ, քանի որ իր գոր­ծու­նէութիւնը չափ ու սահման չունի. գիտենք (կամ կ՚ուզենք հաւատալ) որ մէկ հատ ստեղ­ծագործութիւն կրնայ փոխել աշխարհի լման ընթացքը։ Բայց ա՛յդ իսկ է որ մտա­ծելու կը մղէ։ Հեղի­նակ­ներու ազդեցութիւնը մեծ է, անոնց կատարածին հետ չի համե­մա­տուիր, այնքան մը որ այդ կատարուածին մէջ ինչ որ իրական է՝ չ՚անցնիր ազդե­ցութեան մակար­դակին, ու գործուած ազդեցութիւնն ալ իր կարգին այդ չնչին իրա­կանութեան մէջ չի գտներ իր տարողութեան անհրաժեշտ՝ ճշմարիտ միջուկը։ Հեղի­նակ մը ի՞նչ կրնայ ընել։ Ամէն ինչ, նա՛խ ամէն ինչ։ Շղթայուած է, ստրկու­թիւնը կը ճնշէ վրան, բայց տուէք իրեն քանի մը վայրկեան ազատութիւն եւ ահա՛ ազատ է ստրկութենէ զերծ աշ­խարհ մը ստեղծելու, աշխարհ մը ուր ստրուկը, տէր դարձած, նոր օրէնքը կը հիմնէ։ Այսպէս, գրելով, շղթայուած մարդը անմիջականօրէն ձեռք կը ձգէ ազատութիւնը, իրեն համար, աշխարհին համար։ Կը ժխտէ ամէն ինչ որ է ինքը, դառնալու համար ամէն ինչ որ չէ՛։ Այդ իմաստով իր գործը հրաշագործ արարք մըն է, մեծագոյնը, ամենէն կարեւորը որ կարելի է երեւակայել։ Բայց աւելի մօտէն քննենք հարցը։ Այն չափով որ իր չունեցած ազատութիւնը ձեռք կը ձգէ անմիջական­օրէն, մէկդի կը դնէ իր ազատագրումին ճշմարիտ պայմանները, մէկդի կը դնէ այն՝ ինչ որ պէտք է կա­տարուէր իրապէս որպէսզի ազատութեան վերացական գաղափարը իրականանար։ Իր ժխտումը ամբողջական է։ Չի գոհանար միայն իր փակուած մար­դու վիճակը ուրանալով, կ՚անցնի ժամանակէն անդին որ այդ պատին մէջ ճեղքեր պիտի բանար, կը ժխտէ ժամանակին ժխտումը, կը ժխտէ սահմաններուն ժխտումը։ Ահա՛ ինչու վերջին հաշուով չի ժխտեր, եւ երկը, որուն մէջ կ՚իրա­կա­նանայ, իրապէս ժխտական արարք մը չէ, կործանող եւ փոխակերպող արարք մը չէ, այլ ժխտելու ան­կարո­ղութիւնը, աշխարհին մէջ մտնելու եւ միջամտելու մերժումը իրականացնող արարք, որ ժամանակի ճանապարհներո՛ւն համաձայն իրերուն մէջ մարմնաւոր­ուե­լիք ազա­տութիւնը կը վերածէ ժամանակէն վեր գտնուող, դատարկ ու անհասանելի իտէալի մը։

Գրողին ազդեցութիւնը առնչուած է ամէն ինչի տէրը ըլլալու այս մենաշնորհին։ Բայց տէրն է միա՛յն ամէն ինչին, իր սեփականութիւնն է միայն անհունն ու ան­սահ­մանը. հունաւորը կը պակսի իրեն, սահմանը կը խուսափի իրմէ։ Արդ՝ անհունի մէջ գործելը անիմաստ է, անսահմանին մէջ բան մը չի կատարուիր։ Այնպէս որ եթէ գրո­ղը իրապէս կը գործէ գիրք կոչուած իրական առարկան արտադրելով, [307] միեւնոյն ժա­մանակ՝ իր այդ ներգործութեամբ կ՚արժեզրկէ որեւէ ներգործութիւն, քանի որ տե­սա­կարար առարկա­ները եւ սահմանուած աշխատանքը կը փոխարինէ աշխարհով մը, ուր ամէն ինչ անմիջականօրէն տրուած է, եւ ուր ոչինչ կարելի է կատարել, եթէ ոչ վա­յե­լել այդ աշխարհը ընթերցումով։

Ընդհանրապէս գրողը կը թուի անգործութեան ենթարկուած ըլլալ, որովհետեւ տէրն է երեւակայականին, որուն մէջ իր հետքերուն վրայ քալողները իրենց իրաւ կեանքին խնդիրներէն կը հեռանան։ Բայց իր ներկայացուցած վտանգը շատ աւելի լուրջ է քան այդ։ Ճշմարտութիւնը այն է, որ ներքնապէս կ՚աւերէ ան ներգործութիւն կոչ­ուածը, ոչ թէ որովհետեւ անիրականը իր տրամադրութեան տակն է, այլ որով­հետեւ մեր տրամադրութեան տակ կը դնէ ամբողջ իրականութիւնը։ Անիրա­կա­նու­թիւնը կը սկսի ամբողջով։ Երեւակայականը աշխարհէն անդին գտնուող օտարոտի ոլորտ մը չէ, աշխարհն իսկ է ան, բայց աշխարհը որպէս լման, որպէս ամբողջ։ Ահա՛ ինչու աշ­խարհին մէջ չէ. աշխարհն իսկ է ան, իր ամբողջութեամբ ըմբռնուած եւ իրա­կանացած աշխարհը, մէջը գտնուող բոլոր մասնակի իրականութիւններու լման ժխտու­մո՛վ, անոնց փակա­գծումո՛վ, անոնց բացակայութեա՛մբ, նոյն այդ բացակա­յու­թեան իրա­գործումո՛վ որով կը սկսի գրական ստեղծագործութիւնը, երբ վերջինս վերա­դառ­նալով ամէն ինչի եւ ամէն էակի վրայ, պատրանքը կը սնուցանէ զանոնք վերստին ստեղծած ըլլալու, որովհետեւ հիմա զանոնք կը տեսնէ ու կ՚անուանէ ամ­բողջէն, ամբողջի բացա­կա­յու­թենէն, այսինքն ոչինչէն մեկնելով։

Ինչ որ կը կոչենք զուտ երեւակայական գրականութիւն անշուշտ ունի իր վտանգ­ները։ Նախ՝ զուտ երեւակայութիւն չէ։ Կը կարծէ առօրեայ իրականութիւններէն եւ այժմէական իրադարձութիւններէն ձերբազատ ըլլալ, բայց ինքն է որ հեռացած է անոնցմէ, այդ հեռացումն իսկ է ինքը, առօրեային նկատմամբ այդ ընկրկումն է, որ պարտադրաբար նկատի կ՚առնէ զայն եւ կը նկարագրէ որպէս ձերբազատում, զուտ օտարոտիութիւն։ Առաւել եւս՝ այդ ձերբազատումը կը դարձնէ բացարձակ արժէք, ու հեռաւորումը այն ատեն կը թուի ըլլալ ընդհանուր հասկացողութեան մը աղբիւրը, ամէն ինչ անմիջականօրէն ըմբռնելու եւ ամէն ինչի հասնելու կարողութիւն, մար­դոց համար որոնք անոր յափշտակութեան տակ կը գտնուին, այն աստիճան որ դուրս կ՚ելլեն ե՛ւ սահմանափակ հասկացողութիւն ենթադրող իրենց կեանքէն, ե՛ւ նեղ հե­ռա­նկար հանդիսացող ժամանակէն։ Այս ամբողջը վիպումին սուտն է։ Բայց եւ այն­պէս այս տեսակի գրականութեան մը առաւելութիւնը այն է, որ չի խաբեր մեզ։ Կը ներկայանայ որպէս երեւակայական, կը քնացնէ անո՛նք միայն որոնք քնանալ կ՚ու­զեն։

Շատ աւելի խաբէական է ներգործութիւն թելադրող գրականութիւնը։ Այս մէկը կոչ կ՚ուղղէ մարդոց որպէսզի գործի անցնին, բան մը կատարեն։ Բայց եթէ կը փափաքի վաւե­րական գրա­կա­նութիւն մնալ, պէտք է նկարագրէ անոնց ընելիքը, որոշա­դիր ու շօշափելի նպատակ մը, մեկնելով աշխարհէ մը որուն մէջ այդպիսի ներգոր­ծութիւն կը յղուի վերացական ու բացարձակ արժէքի մը անիրականութեան։ «Կատա­րելիք»ը, այնպէս՝ ինչպէս կրնայ ան արտայայտուիլ գրական ստեղծագործութեան մը մէջ, [308] չի տարբերիր «ամէն ինչ կատարելի է» բանաձեւէն, կա՛մ որովհետեւ կը պար­տա­դրէ ինքզինք որպէս այդ ամէն ինչը, այսինքն՝ բացարձակ արժէք, կա՛մ որովհետեւ ար­դա­րանալու եւ յանձնարարուելու համար՝ պէտք ունի այդ ամէն ինչին որուն մէջ ինքը կ՚ան­հետանայ։ Գրողին լեզուն, մինչեւ իսկ եթէ յեղափոխական գրող մըն է, չի կրնար ըլլալ հրամանի լեզուն։ Չի հրամայեր, կը ներկայացնէ, ու չի ներկայացներ ցոյց տուածը ներկայ դարձնելով, այլ զայն ցոյց տալով ամբողջին ետեւը, որպէս այդ ամբողջին իմաստն ու բացակայութիւնը։ Հետեւանքը այն է, որ կա՛մ հեղինակէն դէ­պի ընթերցող յղուող կոչը դատարկ կոչ մըն է, որ կ՚արտայայտէ միայն աշխարհէ զրկուած մարդու մը ջանքը աշխարհին վերադառնալու, անոր սահմանին վրայ կանգ­նելով անշշուկ,— կա՛մ ալ «կատարելիք»ը միմիայն բացարձակ արժէքներու ընդ­մէ­ջէն ըմբռնելի ըլլալով՝ ընթերցողին կ՚երեւի որպէս անկատարելին կամ որպէս բան մը որ կը կատարուի առանց աշխատանքի ու առանց գործի անցնելու։

Գիտենք որ գրողին գլխաւոր փորձութիւններն են՝ ստոյիկութիւնը, սկեպտիկութիւնը, դժբախտ գիտակցութիւնը։ Ասոնք գրողին կողմէ որդեգրուած իմացական կեցուածք­ներ են, որ գրողը կը կարծէ որդեգրած ըլլալ մտածուած կերպով, բայց որ գրակա­նու­թիւնը միայն կը մտածէ անոր մէջ։ Որպէս ստոյիկ, տիեզերքին մարդն է, որ կայ միայն թուղթի վրայ, բանտարկեալի կամ թշուառականի իր գոյավիճակը կ՚ընդունի ստոյի­կութեամբ, քանի որ գրելու կարողութիւնն ունի եւ այդ մէկ վայրկեանը զոր կը տրա­մադրէ գրելու արարքին բաւական է զինքը դարձնելու համար ուժով եւ ազատ, իրեն ընձեռելու ո՛չ թէ անձնական ազատութիւն, որ հոգը չէ, այլ տիեզերական ազա­տու­թիւն։ Նիհիլապաշտ է, որովհետեւ իր ժխտումը չի ժխտեր միայն այս ու այն, իրերը փոխակերպող տեսակէն դանդաղ աշխատանքով մը, այլ կը ժխտէ ամէն ինչ մէկ ան­գա­մէն, եւ կրնայ միայն ամէն ինչ ժխտել, քանի որ իր գործը ամբողջին հետն է։ Դժբախտ գիտակցութի՜ւն։ Բացայայտ չէ՞, որ այս դժբախտութիւնը իր ամենա­խո­րունկ տաղանդն է, եթէ գրող է միայն գիտակցութիւնն ունենալով անհաշտելի պա­հերու որոնց անուններն են՝ ներշնչում — որ կը ժխտէ ամէն տեսակի աշխատանք. աշխատանք — որ կը ժխտէ հանճարին անէութիւնը. վաղանցուկ ստեղծագործութիւն — որուն մէջ կ՚ամբողջանայ, ինքզինքը ժխտելով. ամբողջին հետ հաւասարող ստեղ­ծագործութիւն— որուն մէջ կը քաշուի ինք եւ միւսները կը զրկէ այն ամէն ինչէն որ երեւութապէս կու տայ ինքն իրեն եւ անոնց։ Բայց կայ փորձութիւն մը եւս։

Բաց աչքով ընդունի՛նք գրողին մէջ այս շարժընթացը որ անդադար կ՚անցնի գրեթէ առանց միջ­նորդութեան ոչինչէն դէպի ամբողջը։ Տեսնե՛նք իր մէջ այս ժխտումը, որ չի գոհանար անիրականութեամբ որուն մէջ կը պտտի, որովհետեւ կ՚ուզէ իրա­կա­նա­նալ եւ կրնայ իրականանալ միայն ժխտելով բան մը որ իրական է, որ աւելի իրական է քան բառերը, աւելի իրաւ է քան ձեռքին տակ գտնուող առանձնացած անհատը. ժխտում մը, որ կը մղէ զինք միշտ դէպի աշխարհի կեանքը եւ հանրային գոյութիւնը, որպէսզի վեր­ջա­պէս հասկնայ թէ գրելով հանդերձ՝ ինչպէ՛ս [309] կրնայ վերածուիլ նոյն այդ գոյութեան։ Այն ատեն է, որ պատմութեան մէջ կը հանդիպի այն պահերուն ուր ամէն ինչ կարծես խնդրոյ առարկայ է, ուր օրէնք, հաւատք, պետութիւն, վերի աշ­խարհ, երէկ­ուան աշ­խարհ, ամէն ինչ կը խրի անէութեան մէջ, առանց ճիգի, առանց աշխատանքի։ Մարդ ըսուածը գիտէ որ ինք դուրս չէ ելած պատմութենէն, բայց պատ­մութիւնը հիմա դա­տարկութիւն է, իրագործուող դատարկութիւն, բացարձակ ազա­տու­թիւն է, որ վե­րա­ծ­ուած է իրադարձութեան։ Այդպիսի ժամանակշրջաններ կը կոչուին Յեղա­փոխու­թիւն։ Այդ վայրկեանին, ազատութիւնը ենթադրաբար կ՚իրա­կա­նանայ «ամէն ինչ կա­րելի է»ի, «ամէն ինչ կը կատարուի»ի անմիջական եղանակով։ Հրաշափառ վայր­կեան, որմէ չի կրնար ամբողջովին ձերբազատուիլ մէկը որ ճանչ­ցած է զայն, քանի որ ճանչցած կ՚ըլլայ պատմութիւնը որպէս ի՛ր պատմութիւնը եւ իր ազատութիւնը՝ որպէս տիեզերական ու համընդհանուր ազատութիւն։ Իրապէս հրա­շափառ վայր­կեաններ. անոնց մէջ կը խօսի առասպելը, անոնց մէջ առասպե­լա­կան խօս­քը կը դառ­նայ արարում ու ներգործութիւն։ Թէ գրողը անոնց կողմէ փոր­ձու­թեան մատնուի, արդարացի է ամբող­ջովին։ Յեղափոխական ներգործութիւնը ամէն ինչով համա­նման է գրականութեան կողմէ մարմնաւորուած ներգործութեան. անցք մըն է ոչինչէն ամբողջը, բացարձակին պարտադրանքն է որպէս իրադար­ձու­թիւն, եւ ամէն իրա­դար­ձութեան պարտադրանքը որպէս բացարձակ։ Յեղափոխական ներգոր­ծութիւնը կը շղթայազերծուի այն նոյն ուժով եւ նոյն դիւրութեամբ որ գրողինն են, երբ գրողը աշխարհը փոխելու համար՝ քանի մը բառ մրոտելու պէտք ունի միայն։ Այդ ներգործութեան յատուկ է նաեւ մաքրամաքրութեան նոյն պա­հանջը եւ նոյն հա­մո­զումը թէ իր ամէն մէկ ըրածը բացարձակ արժէք կը ներկայացնէ, ցանկացած ներ­գոր­ծութիւն մը չէ ցանկալի ու պատկառելի նպատակի մը ի խնդիր, այլ՝ վերջնական նպա­տակն է, Վերջին Արարը։ Այս վերջին արարը ազատութիւնն է, եւ միակ ընտրու­թիւնը որ կը մնայ՝ ազատութեան ու ոչինչին միջեւ է։ Ահա՛ ինչու այն ատեն միակ ըն­­դու­նե­լի կարգախօսն է՝ ազատութիւն կամ մահ։ Այդպէս երեւան կու գայ Ահա­բեկումը (la Terreur)։ Մարդիկ կը դադրին որոշ գործի մը լծուելէ, հոս եւ միայն հիմա գործելէ. ամէն մէկը համընդհանուր ազատութիւնն է, որ ո՛չ այլուր կը ճանչ­նայ, ո՛չ ալ վա­ղոր­դայն, ո՛չ աշխատանք, ո՛չ ալ ստեղծագործութիւն։ Այդ­պի­սի պա­հերու, բան չի մնար ընելիք որեւէ մէկու համար, քանի որ ամէն ինչ կատար­ուած է։ Անձնական կեանք չէ մնացած, քանի որ ամէն ինչ հանրային է, եւ ամենէն յանցաւոր անձը կասկածելին է, այն մէկը որ գաղտնիք մը ունի, ինքն իրեն համար մտածում մը, ներաշ­խարհ մը։ Ու վերջապէս այդտեղ ո՛չ մէկը այլեւս իրաւունք կը պահէ ինքն իր կեանքին, իր մար­մնին, իր ան­ջատ գոյութեան վրայ։ Ա՛յս է Ահաբե­կու­մին իմաստը։ Ամէն մէկ քաղա­քացի ձեւով մը՝ մահուան արժանի է։ Մահը իր դա­տա­պարտութիւնը չէ, իր իրաւուն­քին էութիւնն է։ Որպէս յանցաւոր չէ որ կը մեռցուի, պէտք ունի մահ­ուան, հաստատ­ուելու համար որպէս քաղաքացի եւ մահուան անհե­տացումով է որ ազատութիւնը ծնունդ կու տայ իրեն։ Այդ իմաստով՝ ֆրանսական Յեղափոխութիւնը աւելի բացա­յայտ նշանակութիւն մը ունի քան բոլոր միւսները։ Ահաբեկումին ընձե­ռած մահը [310] անջատո­ղա­կաններու պատուհասը չէ միայն։ Դարձած է բոլորին ան­խու­սափելի վախճանը, անոնց ուզածը, ազատ մարդոց մէջ ազա­տու­թեան աշխա­տանքին կը հաւասարի կար­ծես։ Երբ դանակը կ՚իյնայ Սէն-Ժիւստի եւ Րոբեսպիէրի վիզերուն, չի հասնիր իրենց անձերուն։ Րոբեսպիէրի առաքինութիւնը, Սէն-Ժիւստի խստա­կրօնութիւնը ուրիշ բան չեն եթէ ոչ արդէն իսկ ջնջուած իրենց գո­յութիւնը, իրենց մահուան վաղահաս ներկայութիւնը, ազա­տութիւնը իրենց մէջ լիո­վին հաս­տա­տելու որոշումը, նաեւ՝ անոր համընդհանուր նկարագրին ընդմէջէն՝ իրենց կեան­քին յա­տուկ իրա­կանու­թիւ­նը ժխտելու որոշումը։ Ճիշդ է՝ Ահաբեկումի իշխանու­թիւնը հաս­տատեցին։ Բայց իրենց մամնաւորած Ահաբեկումը չի գար անկէ որ կը մեռցնեն ուրիշներ, այլ անկէ՝ որ կը մեռցնեն իրենք զիրենք։ Իրենց դէմքին վրայ կը կրեն մահուան գիծերը։ Երբ կը մտածեն ու կ՚որոշեն, կ՚ընեն այդ՝ մահը ունենալով իրենց ուսերուն վրայ։ Ահա՛ ինչու իրենց մտածողութիւնը սառի պէս է, անողոք. կտրուած գլուխի մը ազատու­թիւնն ունի իր մէջ։ Ահաբեկիչները անոնք են որոնք ուզելով բա­ցարձակ ազա­տու­թիւնը՝ գիտեն որ նոյնհետայն կ՚ուզեն իրենց իսկ մահը, որոնք գի­տակցութիւնն ու­նին նոյնքան՝ իրենց կողմէ հաստատում գտնող ազա­տութեան, որ­քան՝ իրենց կողմէ իրագործուած մահուան։ Իրենց կենդանութեանն իսկ ուրեմն՝ կը գործեն ո՛չ թէ որ­պէս ողջ մարդիկ ուրիշ ողջ մարդոց միջեւ, այլ որ­պէս էութենէ զրկուած էակներ, համ­ընդհանուր մտածումներ, զուտ վերացակա­նու­թիւն­ներ, որոնք կը դատեն ու կ՚որոշեն, պատմութենէն անդին, լման պատմութեան անու­նով։

Մահուան իրադարձութիւնն իսկ այլեւս զուրկ է նշանակութենէ։ Ահաբեկումի օրե­րուն անհատները կը մեռնին եւ իրենց մահը նշանակութիւն չունի։ Հեգելն է ըսողը, հռչակաւոր նախադասութեամբ մը. «Ամենէն պաղ, ամենէն տափակ մահն է, որ աւելի նշանակալից չէ քան կաղամբի գլուխ մը կտրելը, կամ ումպ մը ջուր խմելը»։ Ինչո՞ւ։ Մահը ազատութեան կատարելագործումը չէ՞ր, ամենէն նշանա­կա­լից պահը չէ՞ր։ Այո, բայց է՛ նաեւ այդ ազատութեան ամենէն դատարկ կէտը, որուն մէջ կը տես­նենք այն իրողութիւնը թէ այդպիսի ազատութիւն տակաւին վերացական է, իտէա­լա­կան (գրական), չքաւորութիւն եւ տափակութիւն։ Ամէն մէկը կը մեռնի, բայց բոլորը կ՚ապրին, ինչ որ խորքին մէջ՝ համահաւասար է ըսելու «բոլորը մեռած են»։ Բայց այս «մեռած են»ը աշխարհ դարձած ազատութեան դրական երեսակն է։ Էոյթը հոն կը բա­ցայայտուի որպէս բացարձակ։ Ընդհակառակը՝ «մեռնիլ»ը ամբողջովին անկարեւոր է, իրադարձութիւն որ չունի շօշափելի իրականութիւն, որ կորսնցուցած է անձնական ու ներքին տռամայի որեւէ տարողութիւն կամ հանգամանք, քանի որ չկայ այլեւս ներաշխարհ։ Այն պահն է, երբ «Կը մեռնիմ»ը մեռնողիս համար կը հնչէ որպէս ան­նշան նախադասութիւն, զոր հաշուի առնելու պէտք չկայ. ազատ աշխարհի մը մէջ ու այն պահերուն՝ երբ ազատութիւնը բացարձակ բացայայտում է, մեռնիլը մասնաւոր նշանակութիւն չունի ու մահը խորութիւն չունի։ Ահա՛ ինչ որ սորվեցանք Ահաբե­կու­մէն եւ յեղափոխութենէն — ո՛չ թէ պատերազմէն։

[311] Գրողը ինքզինք ցոլացած կը տեսնէ Յեղափոխութեան մէջ։ Վերջինս կ՚առինք­նէ զինք որովհետեւ այն ժամանակն է՝ երբ գրականութիւնը կը վերածուի պատ­մութեան։ Գրականութեան ճշմարտութիւնն է։ Ամէն գրող, որ գրելու արարքին իսկ որպէս հե­տեւանք՝ չի տարուիր մտածելու «Ես յեղափոխութիւնն եմ, ազատութի՛ւնը միայն զիս գրելու կը մղէ», իրականութեան մէջ գրող չէ։ 1793ին, մէկ հոգի կար որ կատարե­լա­պէս նոյնացած էր յեղափոխութեան եւ Ահաբեկումին հետ։ Ազնուական մըն էր, կապ­ուած իր միջնադարեան դղեակի պարիսպներուն եւ որմածակերուն, թոյլատու, վե­­հե­րոտ, քծնող ըլլալու աստիճան քաղաքավար. բայց կը գրէր, միայն կը գրէր, ու թէեւ ազա­տութիւնը զինք վերստին խոթած է հոն ուրկէ հանած էր՝ Բաս­տիյլը, ինքն է որ զայն լաւագոյն ձեւով կը հասկնար։ Կը հասկնար որ այն պահն է, երբ ամենէն զար­տուղի կիրքերը կրնան քաղաքական իրականութեան վերածուիլ, իրաւունք ունին լոյս աշ­խարհ գալու, օրէնք կազմելու։ Այն անձն էր նաեւ, որուն հա­մար մահը բար­ձրագոյն կիրքն էր, ու վերջի՛նը տափակութիւններուն, որ ան գլուխ­ները կը կտրէր ինչպէս կաղամբի գլուխներ, այնքան մեծ անտարբերութեամբ մը, որ տուած մահէն աւելի անիրական բան չկար աշխարհի երեսին։ Եւ սակայն ո՛չ մէկը իր­մէ լաւ ու իրմէ աւելի հասկցած է թէ ինքնիշխանութիւնը մահուան մէջ կը կայանայ, որ ազա­տու­թիւ­նը մահ կը նշա­նա­կէ։ Սադ գերագոյն գրողն է, գրողի բոլոր հակա­սութիւնները ինքն իր մէջ հաւաքած է։ Առանձին. ամենէն առանձինը արարածներուն, եւ սակայն հան­րա­յին անձնաւորու­թիւն եւ կարեւոր քաղաքական գործիչ։ Անդադար բանտարկուած եւ բացարձակապէս ազատ, բացարձակ ազատութեան տեսաբանը եւ խորհրդանիշը միա­ժամանակ։ Հսկա­յական գործեր կ՚արտադրէ, ու անոնք չկա՛ն հրա­պարակին վրայ ոչ մէկուն համար։ Անծանօթ է կատա­րելապէս, եւ սակայն ինչ որ կը ներկայացնէ բոլորին համար ունի անմիջական նշանակութիւն։ Գրող է ու միայն գրող, ու կը մարմնաւորէ բարձրա­գոյն կիրքին հասած կեանքը, դաժանութիւն եւ խե­լա­գարութիւն դարձած կիրքը։ Մեկ­նելով ողջախոհութեան ամենէն եզակի, ամենէն թաքուն եւ ամե­նէն ներանձնա­կան զգացումէն, զայն կը դարձնէ համընդհանուր հաս­տատում մը, հան­րային խօսքի մը իրականութիւնը, որ պատմութեան յանձնուելով՝ կը դառնայ մարդկային ընդհանուր գոյավիճակին օրինաւոր բացատրութիւնը։ Վեր­ջապէս՝ ժխտումն իսկ է. իր գործը ու­րիշ բան չէ եթէ ոչ ժխտումին խլրդային աշ­խա­տանքը, իր փորձընկալումն է յամառ ժխտումի մը շարժընթացը, արիւնելու աս­տի­ճան, որ կը ժխտէ ուրիշները, կը ժխտէ Աստուած, կը ժխտէ բնութիւնը եւ, այդ շրջա­նակին մէջ անընդհատ մէկէն միւսը անցնելով՝ կը վայելէ ինքզինք որպէս բացարձակ ինքնիշ­խա­նութիւն։

Գրականութիւնը ինքզինք կը դիտէ յեղափոխութեան մէջ, կ՚արդարացնէ ինքզինք անոր մէջ, եւ եթէ զայն Ահաբեկում կոչած են, պատճառը անշուշտ այն էր որ ան որ­պէս իտէալ ունէր այդ պատմական պահը, երբ «կեանքը կը կրէ մահը ու կը յարատեւէ մահուան մէջ իսկ», անկէ քաղելու համար խօսքին հնարաւորութիւնը եւ ճշմար­տու­թիւնը։ Ահա «հարցում»ը որ կը փորձէ գրականութեան մէջ արձանագրուիլ ու կատա­րուիլ եւ որ անոր էոյթը կը կազմէ (son être)։ Գրականութիւնը առնչուած է լեզուին։ Լեզու ըս­ուածը [312] միաժամանակ՝ հանգստացնող է ու անհանգստացնող։ Երբ կը խօ­սինք, կը տի­րա­նանք իրերուն գոհացուցիչ դիւրութեամբ։ Կ՚ըսեմ՝ այս կինը, եւ ան­միջապէս տրա­մադրութեանս տակ է, կը հեռացնեմ զինք, կը մօտեցնեմ, է՛ ինչ որ կ՚ու­զեմ որ ըլլայ, կը դառնայ ամենէն զարմանալի փոխակերպութիւններու եւ արարք­նե­րու կե­դրո­նը. խօսքը կեանքին դիւրութիւնն է ու ապահովութիւնը։ Անանուն առար­կայ մը անգոր­ծածելի է։ Նախնական էակը գիտէ որ բառերու սեփականութիւնը իրեն կ՚ըն­ձեռէ իրերուն վրայ տիրութիւնը, բայց բառերուն եւ աշխարհին միջեւ՝ կապակ­ցու­թիւն­ները իրեն համար այնքան կատարեալ են, որ լեզուի գործածութիւնը կը մնայ նոյնքան դժուար եւ նոյնքան վտանգաւոր որքան՝ էակներուն հետ յարա­բերու­թիւնը. անունը տակաւին դուրս չէ ելած իրէն, անոր ներգոյակ միջուկն է, որ դուրս հանուած է վտանգաւոր կերպով, ու միաժամանակ կը մնայ իրին թաքուն մտեր­մու­թիւնը. ուրեմն հոն անուանումը չէ կատարուած տակաւին։ Մարդ էակը որքան քա­ղա­քա­կրթուի, այնքան աւելի բառերը կը գործածէ անմեղութեամբ եւ պաղարիւնու­թեամբ։ Պատճառը այն է արդեօք, որ բառերը ամբողջովին անջատուա՞ծ են իրենց նշանակեալ­ներէն։ Բայց յարաբերութեան այս բացակայութիւնը թերութիւն մը չէ, ու եթէ թե­րու­թիւն է՝ լեզուն անկէ՛ միայն կը քաղէ իր արժէքը, այն աստիճան որ ամենէն կատա­րեալը ուսողական լեզուն է, որ կը խօսուի խստակրօնութեամբ ու որուն ո՛չ մէկ էակ կը համապատասխանէ։

Կ՚ըսեմ՝ այս կինը։ Հէոլդերլին, Մալլարմէ եւ ընդհանրապէս բոլոր անոնք որոնց բա­նաստեղծութիւնը ունի որպէս բնանիւթ, բանաստեղծութեան էութիւնը անուա­նե­լու արարքին մէջ տեսած են անհանգստացնող հրաշալիք մը։ Բառը ինծի կու տայ ինչ որ կը նշանակէ, բայց տալէ առաջ՝ կը ջնջէ զայն։ Որպէսզի կարենամ ըսել՝ այս կինը, պէտք է այս կամ այն ձեւով զայն զրկած ըլլամ իր միսէ ու ոսկորէ իրականութենէն, զայն դարձուցած ըլլամ բացակայ, զայն անէացուցած ըլլամ։ Բառը ինծի կու տայ էոյթը, բայց կու տայ զայն էոյթէն զրկուած։ Էոյթին բացակայութիւնն է ան, անոր անէութիւնը, ինչ կը մնայ անկէ երբ կորսնցուցած է իր ըլլա՛լը, ուրեմն պարզապէս իր չըլլա՛լն է։ Այս տեսանկիւնէն դիտուած, խօսիլը տարօրինակ մենաշնորհ մըն է։ Հեգել, այս իմաստով Հէոլդերլինի բարեկամն ու մօտիկը, Երեւութաբանութենէն առաջ գրուած աշխատասիրութեան մը մէջ կ՚ըսէր. «Առաջին արարքը, որուն միջոցաւ Ադամ տէր դարձաւ կենդանիներուն, անոնց անուն մը պարտադրել եղաւ, այսինքն՝ զանոնք անէացուց իրենց գոյութեան մէջ (որպէս գոյակներ)»[3]։ Հեգելին ըսել ուզածը այն է, որ այդ պահէն սկսեալ՝ կատուն դադրեցաւ ըլլալէ միայն իրական կատու մը, դարձաւ նա­եւ գաղափար մը։ Խօսելու արարքին իմաստաւորումը [313] որեւէ խօսքի որպէս նախաբան՝ հսկայածաւալ նախճիր մը կ՚ենթադրէ ուրեմն, նախագոյ ջրհեղեղ մը, որ լման արարչութիւնը կը սուզէ ամբողջական ծովի մը մէջ։ Աստուած էակները ստեղ­ծած էր, բայց պէտք եղաւ որ մարդը զանոնք անէացնէ։ Այն ատեն է, որ անոնք իմաս­տա­ւորուեցան իր աչքին, եւ ինք զանոնք վերստեղծեց իր կարգին, մահէն վերա­դարձնելով զանոնք, որուն մէջ անհետացած էին։ Միայն թէ էակներուն եւ ինչ­պէս կ՚ըսեն՝ գոյակներուն փոխարէն, մնաց միայն էոյթը, եւ մարդ ըսուածը դատա­պար­տուեցաւ ամէն ինչի մօտենալու, ամէն ինչ ապրելու իմաստին ընդմէջէն, իմաս­տի մը՝ որուն նախ պէտք է ծնունդ տար ինքը։ Օր-ցերկուան մէջ բանտարկուած գտաւ ինք­զինք, եւ հասկցաւ որ այդ օր-ցերեկը երբեք վերջ պիտի չունենար, քանի որ նոյն ինքն վեր­ջա­ւորութի՛ւնը լոյս էր, քանի որ էակներու վերջաւորութենէն կու գար անոնց նշա­նա­կու­թիւնը, որ էոյթն է։

Ճիշդ է՝ լեզուն զոր կը գործածեմ չի՛ մեռցներ։ Եւ սակայն երբ կ՚ըսեմ «այս կինը», իրա­կան մահը ծանուցուած է արդէն իսկ, ներկայ է լեզուիս մէջ։ Լեզուս կ՚ըսէ որ այս անձը որ հոս է, դիմացս, կրնայ ինքն իրմէ զատուիլ, իր գոյութենէն ու իր ներկայու­թե­նէն անջատուիլ, եւ յանկարծ սուզուիլ անէութեան մէջ, ուր չկան ո՛չ գոյութիւն եւ ո՛չ ներկայութիւն։ Գործածած լեզուիս էական իմաստը այն է, որ այդ աւերումը հնարաւոր է։ Ամէն վայրկեան՝ որոշակիօրէն կը յղէ այդպիսի իրադարձութեան մը։ Լեզուս չի մեռցներ։ Բայց եթէ այս կինը իրապէս կարող չըլլար մեռնելու, եթէ ամէն վայրկեան իր կեանքին մէջ մեռնելու սպառնալիքին տակ չապրէր, անոր կապուած, անոր միա­ցած էական կապակցութեամբ մը, պիտի չկարենայի այդ իտէալ ժխտումը կատարել, այդ յետաձգուած սպանութիւնը որ է՛ գործածած լեզուս։

Հետեւաբար երբ կը խօսիմ, ճշգրտօրէն ճիշդ է ըսելը որ մահը մէջէս կը խօսի։ Խօսքս  կ՚ազդադարէ. այս վայրկեանին իսկ՝ մահը ազատ արձակուած է աշխարհի երեսին։ Իմ ու այդ անձին միջեւ, որուն խօսքս կ՚ուղղուի, յանկարծ յայտնուեցաւ. մեր միջեւ է հիմա, ինչպէս մեզ իրարմէ բաժնող հեռաւորութիւնը, բայց այդ հեռաւորութիւնը նաեւ ա՛յն է որուն շնորհիւ բաժնուած չենք, որովհետեւ անոր մէջ կայ փոխադարձ հաս­կա­ցո­ղութեան պայմանը։ Մա՛հը միայն կ՚արտօնէ որ բռնեմ այն՝ որուն կ՚ուզեմ հաս­նիլ։ Բառերուն մէջ՝ իմաստի եւ իմաստաւորումի միակ հնարաւորութիւնն է ան։ Եթէ մահը չըլլար, ամէն ինչ կը խորտակուէր անհեթեթութեան եւ անէութեան մէջ։

Այս գոյավիճակը զանազան հետեւանքներ ունի։ Յստակ է որ խօսելու կարողութիւնս առնչուած է նաեւ ի՛մ անէութեանս։ Անունս կու տամ։ Կարծես իմ դամբանականս է բերնէս ելլողը. կը զատուիմ ես ինձմէ, ես իմ ներկայութիւնս ու իրականութիւնս չեմ։ Առարկայական ներկայութիւն մըն եմ, անանձնական, իմ անունիս ներկայութիւնը, որ ինձմէ անդին է, ու որուն քարացած անշարժութիւնը ինծի համար ճիշդ ու ճիշդ՝ կը կատարէ տապանաքարի մը պաշտօնը, պարապին վերեւը դրուած։ Երբ կը խօսիմ, ըսա­ծիս գոյութիւնը կը ժխտեմ, բայց կը ժխտեմ նաեւ [314] ըսողին գոյութիւնը։ Խօսքս, եթէ կը բացայայտէ էակին չգոյութիւնը, միեւնոյն ատեն այդ յայտնաբե­րու­մին մա­սին կ՚ըսէ թէ ան կա՛յ միմիայն յայտնաբերողի չգոյութեան վրայ հիմ­նուե­լով, անոր ինքն իրմէ հեռանալու, իր էութենէն տարբերելու կարողութեան վրայ։ Ահա՛ ինչու, որպէսզի իրաւ լեզու մը կարենայ սկսիլ, պէտք է այդ լեզուն կրող կամ կրելիք կեան­քը իր իսկ անէութեան փորձընկալումը կատարած ըլլայ, պէտք է «դղրդուած ըլլայ մինչեւ իր խորքերը եւ ամէն ինչ որ իր մէջ հաստատ ու կայուն էր՝ դար­ձած ըլլայ անկայուն»։ Լեզուն կը սկսի դատարկութեամբ։ Ո՛չ մէկ լիութիւն, ո՛չ մէկ վստա­հու­թիւն խօսքին մէջ։ Արտայայտուողին՝ էական բան մը կը պակսի։ Ժխտումը այսպէս առնչուած է լեզուին։ Մեկնակէտին՝ չեմ խօսիր բան մը ըսելու համար։ Ոչինչ մըն է որ կը փափաքի խօսիլ, ու ահա՛ ոչինչը կը խօսի, ոչինչը իր էու­թեան կը հասնի լեզուով, ու խօսքի էութիւնը ոչինչ է։ Այս բանաձեւումը կը բացատրէ թէ ինչու գրա­կանութեան իտէալը կրնայ եղած ըլլալ հետեւեալը. ոչինչ ըսել, խօսիլ ոչինչ ըսելու համար։ Պերճանքի ոլորտներուն մէջ պտտող նիհիլականութեան մը անրջանքը չէ այս մէկը։ Լեզուն կ՚անդրադառնայ որ իր իմաստը կը պարտի ո՛չ թէ գո­յաւորին, այլ իր իսկ ընկրկումին գոյաւորին դիմաց, ու կ՚ենթարկուի այդ փորձու­թեան՝ ընդունիլ ընկրկումը, հասնիլ բուն ժխտումին, ոչինչը վերածել ամէն ինչի։ Եթէ ճիշդ է,  որ իրերուն մասին կը խօսինք ըսելով միայն թէ անոնք ինչո՛վ ոչինչ են, ուրեմն ոչինչ ըսելը միակ յոյսն է ամէն ինչ ըսելու։

Դժուարամատոյց յոյս, բնական է։ Սովորական լեզուն կատուն կը կոչէ կատու, կար­ծես՝ կենդանի կատուն եւ իր անունը նոյնը ըլլային, կարծես՝ անոր անունը տալը չըլ­լար իրմէ պահել միայն իր բացակայութիւնը, ա՛յն՝ ինչ որ չէ։ Մնաց որ սովորական լեզուն ժամանակաւորապէս իրաւունք ունի այն չափով որ բառը, եթէ կը բացառէ իր ցուցաբերածին գոյութիւնը, տակաւին անոր կ՚առնչուի այդ անգոյութեամբ, որ իրին էութի՛ւնը դարձած է հիմա։ Կատուին անունը տալ ձեւով մը զայն դարձնել է ոչ-կա­տու մը, կատու մը որ դադրած է գոյութիւն ունենալէ, դադրած է ըլլալէ կենդանի կատուն որ էր, բայց չի նշանակեր զայն վերածել շունի, կամ մինչեւ իսկ ոչ-շունի։ Ահա՛ առաջին տարբերութիւնը ամէնօրեայ լեզուին եւ գրական լեզուին միջեւ։ Ամէն­­­օրեայ լեզուն կ՚ենթադրէ որ կատուին չգոյութիւնը երբ անցած է բառին մէջ, կատուն ինքը լիովին յարութիւն կ՚առնէ եւ ամէն պարագայի յարութիւն կ՚առնէ որպէս կա­տուին գաղափարը (էութիւնը) եւ անոր իմաստը։ Էութեան (գաղափարի) մակար­դա­կին վրայ՝ բառը անոր կը վերադարձնէ լման ստուգութիւնը զոր ունէր գոյութեան մակար­դակին վրայ։ Եւ հիմա այդ ստուգութիւնը աւելի՛ ալ մեծ է։ Իրերը կրնան փոխուիլ, կրնան դադրիլ ըլլալէ ինչ որ էին, կը մնան օտարոտի, անգործածելի, անհասանելի. բայց նոյն այդ իրերուն էութիւնը, անոնց գաղափարը, չի փոխուիր։ Գաղափարը վերջնական է, վստահելի է, ոմանք կ՚ըսեն նոյնիսկ որ յաւերժական է։ Պահենք ուրեմն բառերը առանց [315] իրերուն վերադառնալու, չձերբազատուինք անոնց­մէ, չկարծենք որ հիւանդ են անոնք։ Ու կը հանդարտինք։

Սովորական լեզուն հաւանաբար ճիշդ է իր այդ ըսածին մէջ, հանդարտելու համար վճարուելիք գինն է։ Բայց գրական լեզուն անհանգստութեամբ կազմուած է, նաեւ՝ հակասութիւններով։ Իր դիրքը անկայուն է, ամուր չէ բնաւ։ Մէկ կողմէ՝ իրին մէջ կը հետաքրքրուի միայն անոր իմաստով, անոր բացակայութեամբ, կ՚ուզէ հասնիլ այդ բացակայութեան, բացարձակապէս, ինքն իր մէջ, ինքն իրեն համար, քանի որ կ՚ուզէ հասնիլ ամբողջութեամբ հասկացողութեան անսահմանելի շաըժընթացին։ Ատկէ զատ, կը տեսնէ որ կատու բառը կատուին միայն անգոյութիւնը չէ, նաեւ անոր բառ դարձած անգոյութիւնն է, այսինքն՝ կատարելապէս որոշ ու առարկայական իրա­կա­նութիւն մը։ Այդտեղ դժուարութիւն մը կը տեսնէ, նոյնսիկ՝ սուտ մը։ Ինչպէ՞ս կրնայ յուսալ որ իր առաքելութիւնը վերջացած է որովհետեւ իրին անիրականութիւնը փո­խա­դրած է լեզուի իրականութեան մէջ, թարգմանած է մէկը միւսով։ Ինչպէ՞ս հաս­կացողութեան անհուն բացակայութիւնը կրնայ յօժարակամ շփոթուիլ մէկ հատիկ բառի մը սահմանափակ ներկայութեան հետ։ Ամէնօրեայ լեզուն, որ կ՚ուզէ մեզ հա­մոզել թէ այդպէս է, արդեօք չի՞ սխալիր։ Ի հարկէ կը սխալի ու մեզ կը խաբէ։ Խօսքը անբաւարար է իր պարունակած ճշմարտութեան համար։ Ջանացէ՛ք միայն բառ մը լսել։ Անոր մէջ անէութիւնը կը պայքարի, կ՚աշխատի, անխոնջ կը փորէ, կը պեղէ, ելք մը կը փնտռէ, կը չէզոքացնէ զայն բանտարկողը, ձեւազերծ ու անանուն արթնութիւն մըն է։ Արդէն իսկ կնիքը կոտրեցաւ, ա՛յն կնիքը որ անէութիւնը կը պահէր բառի սահ­մաններուն մէջ եւ իմաստի եղանակով։ Ճամբան բաց է դէպի ուրիշ անուններ, նուազ կայուն, տակաւին անորոշ, որոնք աւելի ատակ են ժխտական էութեան եւ անկայուն ամբողջութիւններու վայրագ ազատութեան հետ հաշտութիւն կնքելու. առանձին եզ­րերու ազատութիւնը չէ այլեւս, այլ անոնց շարժումն է, տեղ չհասնող «դար­ձուածք­ներ»ու անվերջ տեղափոխութիւնը։ Այսպէս կը ծնի պատկերը, որ չի յղեր ուղ­ղակի առարկային. կը յղէ անոր որ չէ՛ առարկան, կը խօսի շունի մասին, փոխանակ կա­տուի։ Այսպէս կը սկսի հետապնդումը որով ամբողջ լեզուն, շարժական, կը վերա­կոչուի պատասխանելու համար էոյթէ զրկուած մէկ հատիկ իրի, որ իր կարգին, բոլոր բառերուն միջեւ տարուբերուելէ ետք, կը փորձէ բոլորը մէկ ակնարկով չափել, որ­պէս­զի կարենայ բոլորը մէկ անգամէն ժխտել, ու այնպէս մը ընել որ բոլոր բառերը պա­րապին մէջ ընկլուզելով՝ ցոյց տան նոյն այդ պարապը, զոր ո՛չ լեցնել կրնան, ո՛չ ալ պատկերացնել։

Եթէ հոս կենար, գրականութեան գործը պիտի ըլլար արդէն իսկ տարօրինակ ու շփո­թե­ցուցիչ։ Բայց հոս չի կենար։ Կը յիշէ առաջին անունը, ենթադրաբար այն ոճիրը որուն մասին կը խօսի Հեգել։ «Գոյակ»ը, բառին միջամտութեամբ, դուրս կանչուե­ցաւ իր գոյութենէն եւ դարձաւ [316] էոյթ։ «Ղազարոս, ե՛լ եւ քալէ՛»ն երեւան բերաւ իր սկզբնա­կան յատակին մութ ու դիակային իրականութիւնը, եւ փոխարէնը՝ անոր տուաւ միայն ոգիին կեանքը։ Լեզուն գիտէ որ իր թագաւորութիւնը օր-ցերեկն է, եւ ոչ թէ ան­­յայտին մտերմութիւնը։ Գիտէ. որպէսզի ցերեկը ծագի, որպէսզի ըլլայ այն Արե­ւելքը զոր ընդնշմարած էր Հէոլդերլին, ոչ թէ կէսօրուան դադարին հասած լոյսը, այլ այն հուժկու ուժը որով էակները կը հասնին լոյս աշխարհ եւ կը լուսաւորեն, բան մը պէտք է արտաքսուի։ Ժխտումը կրնայ իրականանալ միայն իր ժխտած իրակա­նու­թե­նէն մեկնելով։ Լեզուն իր արժէքը եւ իր հպարտութիւնը կը քաղէ այդ ժխտումին կա­տարելագործումը ըլլալէն։ Բայց սկզբնական պահուն՝ ի՞նչ էր կորսուածը։ Լեզ­ուի տանջանքը իր փախցուցածն է, երբ ի՛նքը ստիպուած է այդ պակասը հան­դի­սանա­լու։ Չի կրնար զայն անուանել իսկ։

Ո՛վ զԱստուած տեսնէ՝ կը մեռնի։ Խօսքին մէջ կը մեռնի ինչ որ կեանք տուած է խօս­քին։ Խօսքը այդ մահուան կեանքն է, կեանքն է որ «մահը կը կրէ ու կը յարատեւէ մահ­ուան մէջ իսկ»։ Հրաշագեղ զօրութիւն։ Բայց բան մը կար այդտեղ, ու հիմա չկայ։ Բան մը անհետացած է։ Ինչպէ՞ս վերագտնել զայն, ինչպէ՞ս դառնալ դէպի ա՛յն որ կար առաջ, եթէ միակ կարողութիւնս զայն վերածել է բանի մը որ կու գայ ետքը։ Գրականութեան լեզուն փնտռտուքն է այն պահին որ կու գայ իրմէ առաջ։ Ընդհան­րապէս զայն կը կոչէ «գոյութիւն»։ Կ՚ուզէ ձեռք ձգել կատուն ինչպէս որ ան գոյու­թիւն ունի, ծովափի խիճը որպէս իր ու առարկայ, կ՚ուզէ ձեռք ձգել ոչ թէ մարդը, այլ ա՛յս մէկը, եւ ասոր մէջ՝ ինչ որ մարդ ըսուածը կ՚արտաքսէ զայն ըսել կարենալու համար, ինչ որ խօսքին հիմքն է, ինչ որ խօսքը կ՚արտաքսէ խօսելու համար, վիհը, գերեզմանին Ղազարոսը եւ ոչ թէ լոյսին վերադարձած Ղազարոսը, այն մէկը որ կը հոտի, որ Չարն է, կորսուած Ղազարոսը, եւ ո՛չ թէ փրկուած ու յարութիւն առածը։ Կ՚ըսեմ՝ ծաղիկ մը։ Բայց բացակայութեան մէջ ուր կը մէջբերեմ զայն, մո­ռացութեան շնորհիւ որուն կը վերադարձնեմ իր տուած պատկերը, այս ծանր բառին խորքը, որ ինքն ալ կը ցայտէ որպէս անծանօթ իր մը, յուզումով կը կանչեմ այդ ծաղի­կին մթագ­նութիւնը, այդ բուրումը զոր կ՚անցնի մէջէս ու չեմ շնչեր, այդ փոշին որ կը համակէ զիս ու չեմ տեսներ, այդ գոյնը որ հետք է եւ ոչ լոյս։ Ո՞ւր կը կայանայ ուր­եմն ետ մղածիս հասնելու յոյսս։ Լեզուի նիւթեղինութեա՛ն մէջ, այն իրողութեան մէջ որ բառերն ալ իրենց կարգին՝ իրեր են, բնութիւն մը, ինչ որ տրուած է ինծի եւ կու տայ աւելի՛ քան հասկցածս։ Քիչ առաջ՝ բառերու իրականութիւնը խոչընդոտ մըն էր։ Հիմա միակ բախտս է։ Անունը կը դադրի ան-գոյութեան վաղամեռիկ անցքը ըլլալէ, կը դառնայ շօշափելի գունդ մը, գոյութեան զանգուած մը։ Լեզուն ետին կը ձգէ իմաստը, միակ բանը զոր կ՚ուզէր ըլլալ, ու կը փորձէ խելագարիլ։ Ինչ որ ֆիզի­քա­կան է առաջին մակարդակի վրայ է. կշռոյթը, ծանրութիւնը, զանգուածը, կերպարը, նաեւ՝ [317] գիրս ստացող թուղթին վրայ մելանին հետքը, գիրքը։ Այո, բարեբախ­տաբար, լեզուն իր մըն է. գրուածը, ծառի կեղեւ մը, ժայռի ճաթռտուք մը, կաւի կտոր­ուանք մը, ուր կը յամենայ հողին իրականութիւնը։ Բառը կը գործէ ո՛չ թէ որպէս իտէալ ուժ, այլ որպէս մթագին զօրութիւն, թովչական երգեցողութիւն, որ կը բռնա­դատէ իրերը, զանոնք կը դարձնէ իրապէս ներկայ իրենք իրենցմէ դուրս։ Բառը տարր մըն է, ընդ­յատակեայ միջավայրէն հազիւ զատուած բաժին մը. ո՛չ թէ անուն այլեւս, այլ համ­ընդհանուր անանունութեան մէկ պահը, հում հաստատում մը, դիմառդի­մու­թեան ապշանքը խաւարին խորը։ Եւ այդպէսով լեզուն կը ստիպէ որ խաղանք իր խա­ղը առանց զայն կազմաւորող մարդուն։ Գրականութիւնը այլեւս պէտք չունի գրո­ղին։ Ան այլեւս աշխատող ներշնչումը չէ՛, ինքզինք հաստատող ժխտումը չէ՛, աշ­խար­հին մէջ արձանագրուող այդ իտէալը չէ՛  որպէս աշխարհի ամբողջութեան վրայ բա­ցար­ձակ հեռանկար։ Աշխարհէն անդին չէ, բայց աշխարհն ալ չէ. իրերու ներ­կա­յութիւնն է, նախ քան աշխարհին ըլլալը ինչ որ է, իրերու յարատեւութիւնն է աշ­խարհի անհե­տացումէն ետք, մնացող իրերուն յամառութիւնն է երբ ամէն ինչ անհե­տացած է, եւ երեւցածին բթացումն է երբ ոչինչը կը տիրէ։ Ահա՛ ինչու չի նոյնանար լուսաբանող եւ որոշող գիտակցութեան հետ։ Իմ գիտակցութիւնս է, առանց ինծի, հան­քային քա­րերու ճառագայթող կրաւորութիւնն է, քնածութեան խորը ծուարած յստակատե­սու­թիւնն է։ Գիշերը չէ ան. գիշերուան յաճախանքն է։ Ո՛չ թէ գիշերը, այլ գիշերուան գի­տակցութիւնը, երբ ան անխոնջ կը հսկէ եւ այդ պատճառով՝ անդադար կ՚անգայ­տա­նայ։ Ցերեկը չէ, ցերեկին մէկ երեսակն է, զոր ան դուրս ձգած է դառ­նալու համար լոյս։ Ու նաեւ մահը չէ, քանի որ անոր մէջ գոյութիւնը կը յայտ­նուի առանց էոյթի, գոյութեան տակը պահուըտող գոյութիւն, որպէս անյողդողդ հաս­տա­տում, անսկիզբ ու անվերջ, մահը որպէս մեռնելու անկարողութիւն։

Գրականութիւնը, դառնալով յայտնաբերելու անկարողութիւն, կ՚ուզէ ըլլալ յայտնա­բե­րումին կողմէ կործանուածին յայտնաբերումը։ Ողբերգական ջանասիրութիւն։ Կ՚ըսէ. չեմ պատկերացներ այլեւս, ե՛մ. չեմ նշանակեր, ներկայ կը դարձնեմ։ Բայց իր մը ըլլալու այդ կամեցողութիւնը, բան մը ըսելու այդ մերժումը, աղէ արձաններու փոխուած բառերուն մէջ ընկլուզուած, այդ ճակատագիրը վերջապէս զոր կ՚ըլլայ ան երբ կ՚ուզէ դառնալ ոչ ոքի լեզուն, ոչ մէկ գրողի գրութիւնը, եսէ զրկուած գիտակ­ցու­թեան մը լոյ­սը, այդ խե­լագար ճիգը ինքն իր մէջ խորասուզուելու համար, իր երե­ւումին իրո­ղութեան ետին պահուըտելու համար. այդ բոլորը հիմա իր յայտ­նա­բերածն է եւ իր ցուցաբերածը։ Նոյնիսկ եթէ դառնար նոյնքան լռակեաց որքան քարը, նոյնքան կրա­ւորական որքան այդ քարին տակ բանտուած դիակը, [318] խօսքը կորսնցնելու որո­շու­մը պիտի շարու­նա­կէր քարին վրայ ընթեռնելի ըլլալ եւ պիտի բաւէր այդ սուտ մե­ռեա­լը արթնցնելու։

Գրականութիւնը կը սորվի ու կը սորվեցնէ, որ չի կրնար ինքն իրմէ անդին անցնիլ, դէպի իր իսկ վախճանը։ Կը խուսափի, չի մատներ ինքզինք։ Գիտէ որ ինք այն շարժ­ըն­թացն է, որուն ընդմէջէն կ՚երեւի ինչ որ կ՚անհետանայ։ Երբ կ՚անուանէ, ցուցա­բե­րածը կը ջնջուի։ Բայց ջնջուածը կը մնայ եւ իրը (էակին-էոյթին մէջ որ է բառը) աւելի ապաստան մը գտած է քան թէ սպառնալիք մը։ Երբ գրականութիւնը կը մերժէ անուանել, երբ բառը կը վե­րածէ մթագին, աննշան բանի մը, սկզբնական մթագ­նու­թեան վկան, ինչ որ կ՚ան­հետանայ — անունին իմաստը — իրապէս ոչն­չա­ցուած է, բայց անոր տեղը կը ցայ­տէ ընդհանուր նշանակութիւնը, բառին մէջ ընդե­լուզուած աննշանութեան իմաստը, որպէս գոյութեան մթագնութեան արտայայտութիւնը, այն­պէս որ եթէ եզրերու ճշգրիտ իմաստը շիջած է, հիմա յայտնուողը նշանակելու հնա­րա­ւո­րու­թիւնն իսկ է, իմաստ մը տալու դատարկ կարողութիւնը, տարօրինակ լոյս անանձ­նական։

Օր-ցերեկը ժխտելով՝ գրականութիւնը կը վերստեղծէ օր-ցերեկը որպէս անխու­սա­փելի ճակատա­գրականութիւն (fatalité)։ Գիշերուան այո՛ ըսելով, կը գտնէ գիշերը որպէս գի­շեր­ուան իսկ անկարելիութիւնը։ Ա՛յդ է իր յայտնաբերումը։ Երբ աշ­խար­հին լոյսն է, օր-ցերեկը մեր աչքին յստակ կը դարձ­նէ ինչ որ կայ տեսնելիք. բռնելու եւ ըմբռնելու կարո­ղու­թիւն մըն է, ապրելու կարո­ղու­թիւն, ամէն հարցումի մէջ «ըմ­բռնուած եւ պարու­նակ­ուած» պատասխան։ Բայց եթէ օր-ցերեկին հարցնենք իր ի՛նչ ըլլալը, եթէ վերջապէս ետ մղենք զայն, գիտնալու համար թէ ի՛նչ կար օր-ցերեկէն առաջ, անոր տակը, այն ատեն՝ կ՚անդրադառնանք որ արդէն իսկ հոն էր ան, եւ օր-ցե­րե­կէն առաջ՝ նորէն օր-ցերեկն էր, բայց այս անգամ՝ որպէս անհետանալու անկարո­ղութիւն, եւ ոչ թէ որպէս յայտնաբերելու կարո­ղու­թիւն, մթա­գին անհրաժեշտութիւն եւ ոչ թէ լու­սա­բանող ազատութիւն։ Օր-ցերեկէն առաջ եղա­ծին, նախա-ցերեկուան գո­յութեան բնոյ­թը ուրեմն օր-ցերեկին մութ երեսն է, եւ այդ մութ երեսը իր սկզբ­նաւորութեան սքողուած խորհուրդը չէ. անոր ան­խու­սա­փելի ներ­կայութիւնն է, «Օր-ցերեկ չկայ» մը, որ կը նոյնանայ «Արդէն իսկ կայ օր-ցերեկը» բանաձեւին հետ, քանի որ անոր յայտնութիւնը կը զուգադիպի այն պահին հետ երբ տա­կաւին չէ յայտ­նուած։ Օր-ցերեկը, օր-ցե­րեկ­ուան մէջ ըլլալը կ՚արտօնեն որ խուսա­փինք իրերէն, կ՚օգնեն որ հասկնանք զանոնք, ու օգնելով որ հասկնանք՝ զանոնք թա­փանցիկ կը դարձ­նեն ու գրեթէ չգոյ, — բայց օր-ցերեկը ա՛յն է որմէ խուսափում չկայ. անոր մէջ մենք ազատ ենք, բայց ան ճակա­տագրականութիւն է, եւ օր-ցերեկը որպէս ճա­կա­տա­գրա­կանութիւն օր-ցե­րե­­կէն առաջ եղածին էոյթն է, գոյութիւնը որմէ պէտք է հեռա­նալ խօ­սելու եւ հասկնալու համար։

Որոշ տեսանկիւնէ մը դիտուած, գրականութիւնը երկու ձգտում ու երկու երեսակ ունի։ Նախ դարձած է դէպի ժխտումի շարժընթացը, որով [319] իրերը իրենք իրենցմէ կը բաժ­նուին ու կը քան­դուին ճանչցուելու, ենթարկուելու, հաղորդուելու համար։ Չի գոհա­նար ժխտումի այդ շարժընթացը ընդունելով իր մէջ, իր հատուածական եւ յաջոր­դական արդիւնք­նե­րով, կ՚ուզէ սեփականացնել զայն, ու անոր արդիւնքներուն կ՚ուզէ հասնիլ ամբող­ջութեամբ։ Եթէ ենթադրաբար ժխտումը ամէն ինչի հաշիւը մաքրած է, իրական իրե­րը, մէկ առ մէկ առնուած, կը յղեն այդ անիրա­կան ամբողջին զոր կը կազ­մեն միաս­նաբար, աշխարհին որ անոնց իմաստն է որպէս միասնութիւն, եւ այդ տեսանկիւնն է որ գրականութիւնը իրե՛նը կը նկատէ, իրերուն նայելով այդ տակաւին երեւա­կա­յա­կան ամբողջի դիտանկիւնէն, այն իսկ ամբողջին զոր իրերը պիտի ըլ­լա­յին իրապէս եթէ ժխտումը կարենար իրագործուիլ։ Ատկէ՝ իր անիրապաշ­տու­թիւնը, իր որսը հան­դիսացող շո՛ւք։ Ատկէ՝ բառերուն նկատմամբ իր անվստա­հու­թիւնը, իր ցան­կու­թիւնը՝ ժխտումի շարժընթացը լեզուի՛ն իսկ կիրարկելու, լեզուն ալ սպառելու, զայն որպէս ամ­բողջ իրագործելով, ամբողջ մը որմէ սկսեալ ամէն մէկ եզր ոչնչի պիտի հաւասա­րէր։

Բայց կայ երկրորդ երեսակ մը։ Գրականութիւնը հոս իրերու իրականութեան հոգն է, անոնց անծանօթ, ազատ, լռակեաց գոյութեան հոգատարութիւնըը։ Անոնց անմեղու­թիւնն է եւ անոնց արգիլուած ներկայութիւնը, յայտնութեան առջեւ զառածող էոյթը, դուրս ել­լել մերժողին նետուած մարտահրաւէրը։ Այդ իմաստով՝ կը համաձայնի մթագնութեան հետ, աննպատակ յուզականութեան հետ, իրաւունքէ զրկուած բռնու­թեան հետ, այն ամէն ինչին հետ աշխարհի երեսին՝ որ կարծես կը յաւերժացնէ լոյս աշ­խարհ գալու մեր­ժու­մը։ Այդ իմաստով նաեւ՝ կը դաշնակցի լեզուի իրակա­նու­թեան հետ, զայն կը դարձնէ ան­շրջափակ նիւթեղէն մը, ձեւազերծ պարունակութիւն մը, քմահաճ եւ անանձնական ուժ մը, որ բան չ՚ըսեր, չի յայտնաբերեր, ու բան մը ըսե­լու իր մերժումին ընդմէջէն՝ կը բաւարարուի ծանուցելով թէ ինքը կու գայ գի­շե­րէն ու կը վերադառնայ գի­շեր­ուան։ Այդ կերպարանափոխութիւնը ինքնին ձախող չէ։ Ճիշդ է որ բառերը կը փո­խա­կերպուին։ Դադրած են նշանակելէ շուքը, հողը, դադրած են ներկայացնելէ շուքին ու հողին բա­ցակայութիւնը, որ շուքին պայծա­ռու­թիւնն է, հողին թափանցկութիւնն է։ Անոնց պա­տասխանն է՝ անթափանց ըլլալ։ Անոնց խօսքն է թիթեռնիկի գոցուող թեւե­րուն քսուիլը մորթիս։ Նիւթեղէն ծանրու­թիւնը իրենց մէջ կը ներկայանայ ամէն իմաստ կորսնցուցած վանկային դէզի մը հեղձուցիչ հոծութեամբ։ Ահա՛, կեր­պա­րա­նափոխու­թիւնը տեղի ունեցած է։ Բայց բառերը կարծրացնող, քարի վերա­ծող, ապ­շեցնող այս փոփոխութենէն անդին՝ կեր­պարանափոխութեան մէջ վերս­տին կ՚երեւին զանոնք լուսաբանո՛ղ փոփոխութեան եւ անոնց երեւումէն բխո՛ղ իմաս­տը, երբ մէջտեղ կու գան որպէս իր կամ եթէ պատահի՝ որպէս անորոշ, անյափշ­տակելի, պղտոր գոյութիւն, որուն մէջ ոչինչ կ՚երեւի, խո­րու­թեան միջուկ առանց երե­ւոյթի։ Գրականութիւնը հիմա յաղ­թած է բառերուն իմաս­տը, բայց իրենց իմաս­տէն դուրս առնուած բառերուն մէջ՝ փոխարէնը գտած է իրեղէն դարձած իմաստը։ [320] Այսինքն՝ իր պայմաններէն անջատ­ուած, իր պահերէն ձեր­բազատ, դատարկ կարո­ղութեան մը պէս դեգերող իմաստը, անիշխան իշխանութիւն, ինքն իր գոյութեան վերջ տալու պարզ անկարողութիւն, որ սակայն այդ իսկ պատ­ճառաւ՝ կը յայտնուի որպէս անորոշելի ու իմաստէ զուրկ գո­յութեան բուն որո­շա­դրումը։ Այդ ճիգով՝ գրականութեան ըրածը ներսը վերա­գտնել չէ միայն ինչ որ ձգած էր սեմին։ Որով­հետեւ ինչ որ գտած է ան որպէս ներաշխարհ՝ դրսութիւնն իսկ է, որ քիչ առաջ ելք մը կը ներկայացնէր ու հիմա՝ վերածուած է դուրս ելլելու ան­կա­րողութեան։ Իսկ ինչ որ գտած է որպէս գոյութեան մթագնութիւն՝ օր-ցերեկուան էոյթն իսկ է, այն մէկը որ կը լուսաբանէր, իմաս­տա­ստեղծ էր, ու հիմա՝ դարձած է պարտադրուած հասկա­ցո­ղու­թեան հալածանքը եւ անսկզբունք ու անսկիզբ — նաեւ անբացատրելի — բանա­կա­նութեան մը հեղձուցիչ յաճախանքը։ Գրականութիւնը այն փորձըն­կա­լումն է, որուն ընդմէջէն գիտակ­ցու­թիւնը իր էոյթը կը յայտնաբերէ, գիտակցութենէն ձերբազատուելու իր անկա­րո­ղու­թեան մէջ, այն շարժընթացին մէջ ուր եսի մը սահ­մանափակումէն դուրս կը պոկէ ինքզինք ու անգիտակցութենէն անդին՝ կը վե­րա­կազմուի որպէս անանձնական ու ինքնաբուխ ինքնակա­մութիւն, որպէս այլայլած գիտութեան մը կատաղութիւնը, գիտութեան մը որ բան չի գիտեր, ո՛չ մէկու գի­տու­թիւն, զոր տգի­տու­թիւնը միշտ իր ետին ունի որպէս նայ­ուած­քի փոխուած իր շուքը։

Կարելի է այն ատեն լեզուն դատապարտել խօսքերու անվերջանալի շաղա­կրա­տու­թիւն մը դարձած ըլլալուն համար, լռութեան փոխարէն որուն կ՚ուզէր հասնիլ։ Կա­րելի է նաեւ զայն մեղադրել որովհետեւ կը խրի գրականութեան պայմանակա­նու­թիւններուն մէջ, մինչդեռ կ՚ուզէր գոյութեան ոլորտներուն մէջ սուզուիլ։ Ճիշդ են այս բոլորը։ Բայց անբովանդակ բառերու անհատնում կրկնութիւն, բառերու հսկայ նախճիրի մը ընդմէջէն խօսքի շարունակականութիւն. ա՛յս է համրու­թեան իսկ մէջ խօսող լռութեան խորունկ բնոյթը, լռութեան մը որ խօսքէ պարպուած խօսք մըն է, լռութեան մէջտեղ անվերջ հնչող արձագանգ։ Եւ նոյնպէս՝ գրականութիւնը, այդ կոյր հսկողութիւնը որ ինքն իրմէ խուսափիլ ուզելով հետզհետէ աւելի կը խրի ինքն իր յաճախանքին մէջ, գոյութեան յաճախանքին միակ թարգմանութիւնն է, եթէ այդ գոյութիւնը գոյութենէն իսկ դուրս ելլելու անկարողութիւնն է, էոյթը որ միշտ էոյ­թին կողմը նետուած է, ա՛յն որ անյատակ խորութեան մէջ արդէն իսկ յատակին հա­սած է, վիհ որ նաեւ վիհին հիմքն է, փրկութիւն որուն դէմ չկայ փրկութիւն[4]։

[321] Գրականութիւնը այս երկու ձգտումներուն միջեւ բաժնուած է։ Դժուա­րու­թիւնը այն է, որ թէեւ երեւութապէս անհաշտելի են՝ չեն տանիր դէպի տարբեր տե­սա­կի երկեր կամ նպատակներ, ու մէկուն հետեւիլ ուզող կամ յաւակնող արուեստը ար­դէն իսկ միւս կողմն է։ Առաջին երեսակը իմաստալից արձակին երեսակն է։ Նպատակը հոս աշխարհի իրերը արտայայտելն է լեզուով մը որ զանոնք կը ցուցաբերէ իրենց իմաս­տով։ Ամէն մարդ այդպէս կը խօսի։ Շատեր կը գրեն ինչպէս որ կը խօսին։ Բայց առանց լքելու լեզուին այս կողմը, պահ մը կը հասնի երբ արուեստը կ՚անդրադառնայ սովորական այս խօսելակերպի անպարկեշտութեան։ Ի՞նչով կը մեղադրէ զայն։ Իմաստէ զուրկ է, կ՚ըսէ։ Խենթութիւն կը թուի իրեն կարծել որ իր մը կատարելապէս ներկայ է զայն որոշադրող բացակայութեամբ, ու կը սկսի որոնել լեզու մը ուր նոյն այդ բացակա­յութիւնը ձեռքի տակ գտնուի եւ ուր հասկա­ցո­ղու­թիւնը ներկայացուած ըլլայ իր ան­վերջանալի շարժընթացով։ Չվերադառնանք այս կեցուածքին, երկար­օրէն նկարա­գրեցինք զայն արդէն իսկ։ Բայց ի՞նչ կարելի է ըսել այդպիսի արուեստի մը մասին։ Որ զուտ կերպարանքի մը որոնո՞ւմն է, որ պարապ բառերու սին մտա­հո­գութի՞ւնն է։ Ընդհակառակը. կը նպատակադրէ միայն իրաւ իմաստը։ Իր միակ մտա­հոգութիւնը փրկելն է շարժընթացը որուն ընդմէջէն իմաստը կը դառնայ ճշմար­տու­թիւն։ Արդար ըլլալու համար, զայն պէտք է նկատել աւելի իմաստալից քան որեւէ սո­վորական ար­ձակ, որ կը սնանի միայն սխալ հասկացո­ղու­թենէ. այս մէկը աշխարհը կը պատ­կերացնէ, կը սորվեցնէ մեզի ինչպէ՛ս յայտնաբերել անոր ամբողջական էոյթը. աշ­խարհին մէջ եւ աշխարհին ի նպաստ գործող ժխտո­ղա­կան աշխատանքն է։ Ինչպէ՞ս չհիանալ անոր որպէս ներգործօն, կենդանի, գերազան­ցապէս յստակ ար­ուես­տը որ է՛։ Անշուշտ։ Բայց այն ատեն՝ պէտք է գնահատել Մալլարմէն որ այս տեսակ արուեստի վարպետն է։

Միւս երեսակին վրայ՝ նորէն կը հանդիպինք Մալլարմէին։ Ընդհանուր առմամբ հոն կը հաւաքուին բանաստեղծ կոչուածները։ Ինչո՞ւ։ Որովհետեւ կը հետաքրքրուին լեզուի իրականութեամբ, որովհետեւ հետաքրքրուած չեն աշխարհով, այլ իրերու եւ էակներու էութեամբ այն պարագային՝ եթէ չըլլար աշխարհ. որովհետեւ գրականու­թեան կը յանձնուին այնպէս՝ ինչպէս թէ ան ըլլար անանձնական իշխանութիւն, որուն միակ փափաքը ըլլար ընկղմիլ, սուզուիլ։ Եթէ ա՛յդ է բանաստեղծութիւնը, առնուազն պիտի գիտնանք թէ ինչո՛ւ ան պէտք է դուրս դրուի պատմութենէն, որուն լուսանցքին լսելի կը դարձնէ միջատի իր տարօրինակ բզզիւնը։ Պիտի գիտնանք նաեւ թէ ինչո՛ւ որեւէ գործ որ այս երեսակին վրայ կը սահի՝ չի կրնար կոչուիլ արձակ ստեղծագոր­ծու­թիւն։ Բայց ճի՞շդ է այս ըսուածը։ Ամէն մարդ կը հասկնայ որ գրականութիւնը չի բաժնուիր այս ձեւով։ Ընտրել տեղը ուր կ՚ուզենք ըլլալ, համոզուիլ որ իրապէս հո՛ն ենք ուր կը կարծենք ըլլալ՝ կը նշանակէ մատնուիլ մեծագոյն շփոթութեան, որով­հե­տեւ գրականութիւնը արդէն իսկ, գաղտագողի, ձեզ մէկ երեսակէն միւսը անցուցած է, [322] ձեզ փոխած է ու դարձուցած է այն՝ ինչ որ չէիք։ Ահա վիպագիր մը, որ ամենէն թա­փանցիկ արձակը կը գրէ, կը նկարագրէ անձեր որոնց կրնայինք հան­դի­պած ըլլալ ու շարժումներ՝ որոնք մեր շարժումներն են կեանքի մէջ։ Իր նպատակը, կ՚ըսէ, Ֆլոբե­րին նման մարդկային աշխարհ մը արտայայտել է։ Արդ՝ վերջին հաշ­ուով ի՞նչ է իր գործին միակ նիւթը։ Աշխարհէ զրկուած գոյութեան մը ար­հաւիրքը, դատա­վարու­թիւնը որուն ընդմէջէն ինչ որ դադրած է ըլլալէ՝ կը շարունակէ ըլլալ, ինչ որ մոռ­ցուած է՝ պարտական է միշտ յիշողութեան, ինչ որ մահկանացու է՝ կը հան­դիպի միմիայն մեռնելու անկարելիութեան, ինչ որ կ՚ուզէ անդենականին հաս­նիլ կը մնայ միշտ այս կողմը։ Այդ դատավարութիւնը՝ օր-ցերեկն է ճակատա­գրա­կանութիւն դարձած, գի­տակ­ցութիւնն է, որուն լոյսը չունի այլեւս արթնութեան յստա­կատե­սու­թիւնը ու դարձած է անքնու­թեան ապշութիւնը, գոյութիւնն է առանց էոյթի, այնպէս՝ ինչպէս բանաստեղ­ծու­թիւ­նը կ՚ուզէ բռնել ու ըմբռնել վերստին, զայն դուրս նետող բառերու իմաստին ետեւը։

Ու ահաւասիկ մարդ մը որ կը քննարկէ աւելի քան թէ կը գրէ։ Կը պտտի շոճիներու ան­տառի մը մէջ, կը դիտէ պիծակ մը, գետնէն կը վերցնէ քար մը։ Տեսակ մը գիտուն է, բայց գիտունը կը պահուըտի իր գիտցածին ետին, երբեմն՝ իր գիտնալ ուզածին ետին, մարդ մը որ կը սորվի մարդո՛ց հաշուոյն. մինչդեռ ինքը առարկաներուն կողմը ան­ցած է, եր­բեմն՝ ջուր է, ծովափին՝ խիճ մըն է, ծառ մըն է, եւ երբ կը քննարկէ՝ իրե­րո՛ւն հաշուոյն է որ կը քննարկէ. երբ կը նկարագրէ՝ ահա՛ իրն իսկ է, որ ինքզինք կը նկա­րագրէ։ Հոս է ի հարկէ այս փոխակերպութեան զարմանալի գիծը, որովհետեւ ծառ դառնալ՝ հաւանաբար հնարաւոր է, բայց զայն խօսեցնել՝ ո՞ր գրողը կարող է ընել։ Բայց Ֆրանսիս Պոնժին ծառը քննած է Ֆրանսիս Պոնժը (Francis Ponge) եւ ինքզինք կը նկարա­գրէ այնպէս՝ ինչպէս կ՚երեւակայէ որ ան պիտի նկարագրէր զինք։ Տար­օրինակ նկա­րագրութիւններ։ Որոշ գիծերով՝ մարդկայինի երեւոյթն ունին։ Պատ­ճառը այն է, որ ծառը կը ճանչնայ իրենց գիտցածի՛ն մասին միայն խօսող մար­դոց տկարութիւնները. բայց գունագեղ մարդկային աշխարհէն փոխ առնուած բոլոր այդ փոխաբերու­թիւն­ները, պատկերի դեր կատարող բոլոր այդ նկարները խորքին մէջ՝ իրերու նայուածքը կը ներկայացնեն մարդուն վրայ, տիեզերական կեանքէն եւ ըն­ձիւղներու զօրութենէն կենսունակուած մարդկային խօսքի մը եզակիութիւնը։ Ահա՛ ինչու, այդ պատկերնե­րուն կողքին, որոշ առարկայական յղացքներու միջեւ — որով­հետեւ ծառը գիտէ, թէ երկու աշխարհներուն միջեւ գիտութիւնը հաշ­տու­թեան դաշտ մըն է — երկրագունդի խորքերէն բխած յիշատակներ կը սպրդին, կեր­պա­րանա­փոխութեան ճամբուն վրայ գտնուող արտայայտութիւններ, բառեր նաեւ ուր յստակ իմաստին ներքեւ՝ բուսական աճումին հաստ հոսունութիւնը կը միջա­մտէ։ Այդ նկա­րագրութիւնները, կատարե­լա­պէս իմաստալից արձակի մը գործն են, ո՞վ չի հասկնար զանոնք։ Ո՞վ չի զետեղեր զա­նոնք գրականութեան յստակ եւ մարդ­կային կողմին հաշուոյն։ Եւ սակայն [323] աշ­խարհին չեն պատկանիր, կու գան աշխարհէն մէկ մակար­դակ վար տեղէ մը։ Չեն վկայեր ձեւաւորի մասին, այլ՝ տձեւին, ու յստակ են միմիայն մէկու մը համար՝ որ չի թափանցեր զանոնք, Դոդոնի ծառին — նորէն՝ ծառ մը — բան­դա­գուշական խօսքերուն ճիշդ հակառակը ըլլալով, քանի որ անոնք մթագին էին բայց իմաստ մը կը թաքցնէին։ Մինչդեռ ասոնք յստակ են միմիայն որովհետեւ կը թաքցնեն իրենց իմաստի պակա­սը։ Ճշմարտութիւնը այն է, որ Պոնժի նկարագրու­թիւն­ները կը սկսին այն ենթա­դրեալ պահուն՝ երբ աշխարհը կատարուած է, պատ­մու­թիւնը՝ աւարտին հասած, բնու­թիւնը՝ գրեթէ մարդկայնացած, ու խօսքը կը մերձենայ իրին եւ իրը կը սորվի խօսելու արուեստը։ Պոնժ վրայ կը հասնի այն սրտա­յայզ պա­հուն երբ աշխարհի եզերքին իրարու կը հանդիպին տակաւին համր գոյութիւնը եւ այդ խօսքը որուն մասին տե­սանք արդէն իսկ թէ կը սպաննէ գոյութիւնը։ Համրու­թեան խորքերէն կը լսէ լեզուի ճիգը որ կու գայ նախա­ջր­հե­ղե­ղեան ոլորտէ մը եւ, յղացքի յստակ լեզուով, կը պա­տասխանէ տարրերու խորունկ խլրտումին։ Այսպէս է որ կը դառնայ միջնորդող կամեցողութիւն, դանդաղօրէն դէ­պի խօսքը բարձրացողին եւ դանդաղօրէն դէպի հողը իջնողին միջեւ, արտայայտելով ո՛չ թէ օր-ցերեկէն առաջ­ուան գոյութիւնը, այլ անկէ ետքը եկող գոյութիւնը. աշխար­հի վախճանին աշխարհը։

Ո՞ւր կը սկսի երկի մը մէջ այն պահը, երբ բառերը կը դառնան իրենց իմաստէն աւելի ուժով, եւ ուր իմաստը կը դառնայ աւելի նիւթեղէն քան բառը։ Ե՞րբ արդեօք Լոտրէա­մո­նի (Lautréamont) արձակը կը կորսնցնէ արձակի իր յատկանիշը։ Իր գրած ամէն մէկ նա­խա­դասութիւնը հասկնալի չէ՞։ Նախադասութիւններու ամէն մէկ շարք տրա­մա­բանական չէ՞։ Ու բառերը արդեօք չե՞ն ըսեր ինչ որ կ՚ուզեն ըսել։ Ո՞ր մէկ պա­հուն, այս կարգապահ բաւիղին մէջ, այս պայծառ լաբիւրինթոսին մէջ, իմաստը կ՚ան­գայտանայ, ո՞ր մէկ անկիւնադարձին մտածումներու տրամաբանական շարքը կ՚ան­դրադառնայ որ դադրած է «հետեւելէ», որ իր տեղը բան մը շարունակած է քալել, յառաջացած է, եզրակացուցած է, լիովին նման անոր՝ որուն մէջ կը կարծէր ճանչնալ ընտանի ճանապարհ մը, մինչեւ այն վայրկեանը երբ կ՚արթննայ ու կը յայտնագործէ այդ այլը որ իր տեղը գրաւեր է։ Բայց եթէ վերադառնայ իր քալած ճամբէն ինքնակոչ հիւրը մատնելու համար, նոյնհետայն՝ պատրանքը կը փարատի, կը վերագտնէ ինք­զինք, արձակը վերստին արձակ է, այնպէս որ կը շարունակէ ճամբան ու վերստին կը կորսուի, ձգելով որ իր տեղը գայ գրաւէ նողկալի նիւթէղինութիւն մը, քալող աստի­ճաններու նման, յառաջացող նրբանցքի մը նման, բանականութիւն՝ որուն անսխա­լականութիւնը դուրս կը ձգէ ամէն տեսակի պատճառաբանող գիտակ­ցութիւն, տրա­մա­բանութիւն՝ որ դարձած է «իրերու տրամաբանութիւն»ը։ Ո՞ւր է հոս ուրեմն ստեղ­­ծագործութիւնը։ Ամէն պահ ունի խօսուող գեղեցիկ լեզուի մը պայ­ծառու­թիւ­նը, բայց ամբողջը ունի ուտուող եւ ուտող բանի մը անթափանցելի իմաստը, բանի որ կը յօշոտէ, կը սուզուի, կը վերակազմուի, ինքզինքը ոչինչի վերածելու սին ճիգով մը։

Լոտրէամոն իրաւ արձակագիր մը չէ՞ր։ Իսկ Սադի ոճը [324] ի՞նչ է, արձակ չէ՞։ Ո՞վ իրմէ աւելի յստակ նախադասութիւններով կը գրէ։ Ո՞վ ամենէն քիչ բանաստեղ­ծա­կան դարին կողմէ կազմաւորուած ըլլալով՝ իրմէ աւելի կ՚անգիտանայ մթագնութիւն որոնող գրականութեան մը մտահոգութիւնները։ Եւ սակայն ո՞ր մէկ գործին մէջ կը լսուի այդքան անանձնական, այդքան անմարդկային խլրտում մը, «հսկայածաւալ ու մտատանջող շշուկ» (Ժան Փոլհանն է ըսողը)։ Բայց պարզապէս թերութիւն մըն է, պիտի ըսուի։ Կարճ գրելու անկարող գրագէտի մը տկարութիւնը։ Անշուշտ, ծան­րա­կշիռ թերութիւն. գրականութիւնը առաջինն է որ զինք կ՚ամբաստանէ այդ թերու­թեան հա­մար։ Բայց ինչ որ մէկ կողմէ կը դատապարտէ ան՝ միւս կողմէ կը դառնայ ար­ժա­նիք։ Ինչ որ կը մերժէ յանուն ստեղծագործութեան՝ սքանչացումի կ՚արժա­նանայ որպէս փորձընկալում. ինչ որ անընթեռնելի կը թուի ըլլալ՝ ահա՛ միակ բանն է որ արժանի է գրուելու։ Եւ ճամբուն ծայրը կայ փառքը։ Աւելի անդին՝ մոռացու­թիւնը։ Ա՛լ աւելի անդին՝ անանուն վերապրումը մեռեալ մշակոյթի մը ծոցը։ Նորէն աւելի անդին՝ տարրերու յաւերժութեան մէջ յարատեւութիւնը։ Ո՞ւր է վերջաւո­րութիւնը։ Ո՞ւր է այդ մահը, որ լեզուին յոյսն է։ Բայց լեզուն կեանքն է որ կը կրէ մահը եւ կը յարա­տեւէ մահուան մէջ իսկ։

Եթէ կ՚ուզենք գրականութիւնը սահմանել այն շարժումով որ իր բոլոր երկդիմու­թիւն­ները ըմբռնելի կը դարձնէ, ահա՛ հոս է ան. գրականութիւնը, ինչպէս սովորական լեզուն, կը սկսի վերջաւորութեամբ, հասկնալու միակ ձեւը։ Խօսելու համար, պէտք է մահը տեսնենք, մեր ետեւը։ Երբ կը խօսինք, կը յենինք դամբանի մը, եւ դամբանին պարապութիւնն է որ կը կազմէ լեզուին ճշմարտութիւնը, ու միաժամանակ՝ պարապը իրականութիւն է ու մահը կը դառնայ էոյթ։ Եթէ էոյթը կայ — այսինքն տրամաբա­նա­կան ու արտայայտելի ճշմարտութիւն մը — եւ եթէ կայ աշխարհ մը, պատճառը այն է որ կրնանք իրերը կործանել ու գոյութիւնը առկախել։ Այդ իմաստով է, որ հնա­րաւոր է ըսել. կայ էոյթը որովհետեւ կայ անէութի՛ւնը։ Մահը մարդ ըսուածին հնա­րաւո­րութիւնն է, իր բախտն է, անով է որ մեր ձեռքը կը մնայ վերջացած աշխարհի մը ապագան. մահը մարդոց մեծագոյն յոյսն է, միակ յոյսը մարդ ըլլալու։ Ահա՛ ինչու գոյութիւնը մարդոց միակ իսկական անձկութիւնն է, ինչպէս ցոյց տուած է հրաշալի­օրէն Էմմանուէլ Լեւինաս[5]։ Գոյութիւնը կը վախցնէ զիրենք, ո՛չ թէ մահուան պատ­ճա­ռաւ, որ կրնայ վերջ տալ անոր, այլ որովհետեւ կ՚արտաքսէ մահը, որովհետեւ մահ­­ուան տակ, մէկ մակարդակ վար, դեռ հոն է, ներկայութիւն՝ բացակայութեան խորքը ծուարած, անյողդողդ օր-ցերեկ, որուն վրայ կը ծագին ու կը մարին բոլոր օրե­րը։ Եւ մեռնիլը անշուշտ մեր հոգն է։ Բայց ինչո՞ւ։ Որովհետեւ մենք՝ մեռ­նող­ներս կը լքենք ե՛ւ աշխարհը, ե՛ւ մահը։ Այդ է վերջին ժամուն յարակարծիքը։ [325] Մահը մեր հետ կ՚աշ­խատի աշխարհէն ներս. կարողութիւն որ բնութիւնը կը մարդ­կայ­նանցէ, որ գոյու­թիւ­նը կը բարձրացնէ էոյթի վիճակին, մեր մէջն է ան, որպէս մեր ամենէն մարդկային բաժինը։ Մահ է ան աշխարհին մէջ միայն, մարդ ըսուածը զայն կը ճանչնայ որով­հետեւ մարդ է, եւ մարդ է միմիայն որովհետեւ լինելութեան մէջ գտնուող մահն է (la mort en devenir)։ Բայց մեռնիլ կը նշանակէ կոտրել աշխարհը. կը նշանակէ կոր­սնցնել մարդ ըսուածը, անէացնել էոյթը. կը նշանակէ ուրեմն նաեւ մահը կորսնցնել, կորսնցնել այն՝ ինչ որ իր մէջ եւ ինծի համար կը դարձնէր զայն մահ։ Այնքան ատեն որ կ՚ապրիմ, մահ­կա­նացու եմ, բայց երբ կը մեռնիմ՝ կը դադրիմ մարդ ըլլալէ ու կը դադրիմ ուրեմն նաեւ մահկանացու ըլլալէ, այլեւս անկարող եմ մեռնելու, ու հորի­զոնին վրայ յայտնուող մահը կը սարսափեցնէ զիս, որովհետեւ կը տեսնեմ զայն ինչ­պէս որ է. ոչ թէ մահ այլ­եւս, այլ՝ մեռնելու անկարելիութիւն։

Մահուան անկարելիութիւնը, որոշ կրօնքներու կողմէ, վերածուած է անմահութեան։ Այսինքն փորձած են մարդկայնացնել այդ իրողութիւնը, որուն նշանակութիւնն է՝ «Կը դադրիմ մարդ ըլլալէ»։ Բայց հակառա՛կ շարժումն է միայն, որ մահը կը դարձնէ ան­կարելի. մեռնելով՝ կը կորսնցնեմ մահկանացու ըլլալու առաւելութիւնը, քանի որ կը կորսնցնեմ մա՛րդ ըլլալու հնարաւորութիւնը։ Մահէն անդին մարդ ըլլալ կրնայ նշա­նակել միայն մէկ բան, տարօրինակ բան. ի հեճուկս մահուան՝ մնալ միշտ ատակ մեռ­նելու, շարունակել այնպէս՝ ինչպէս թէ բան մը պատահած չըլլար, ունենալով որպէս հորիզոն եւ որպէս յոյս՝ մահը, որ ուրիշ ելք չունենար այն ատեն քան թէ՝ «Շարու­նակեցէ՛ք այնպէս՝ ինչպէս թէ բան մը պատահած չըլլար», եւ այլն։ Այդ է, որ ուրիշ կրօնքներ կոչած են վերածնունդներու անէծքը. մարդ կը մեռնի, բայց պէտք եղածին պէս չի մեռնիր, որովհետեւ պէտք եղածին պէս չէ ապրած, դատապարտուած է նորէն ապրելու, եւ նորէն կ՚ապրի մինչեւ որ դառնայ ամբողջովին մարդ, մինչեւ որ մեռ­նե­լով՝ վերջապէս դառնայ երանելի մարդ մը, այսինքն մեռած մարդ մը։ Կաֆկա, Կա­բալային եւ արեւելեան աւանդութիւններուն ընդմէջէն, ժառանգ ստացած է այս բնա­նիւթը։ Մարդ կը մտնէ գիշերուան մէջ, բայց գիշերը կը տանի արթնութեան, եւ ահա՛ դարձած է գարշաճճի։ Կամ ալ մարդ կը մեռնի, բայց իրականութեան մէջ կը շարու­նա­կէ ապրիլ։ Կ՚երթայ քաղաքէ քաղաք, գետերուն վրայէն, ոմանց կողմէ ճանչ­ցուե­լով, ո՛չ մէկուն կողմէ օգնութիւն ստանալով, հնամենի մահուան սխալը իր սնա­րին, քմծիծաղը բերնին։ Տարօրինակ գոյավիճակ մըն է, մոռցեր է մեռնելու։ Եւ ահա՛ ուրիշ մը, կը կարծէ որ կ՚ապրի, մոռցեր է իր իսկ մահը, եւ ուրիշ մը որ գիտնալով որ մեռած է՝ ունայնօրէն կը պայքարի մեռնելու համար։ Մահը հոս է, մեծ դղեակը, ան­հասանելի, եւ կեանքը հոն էր, ծննդեան երկիրը, զոր ձգած է սուտ կանչի մը հետե­ւե­լով. եւ հիմա կը մնայ միայն մէկ բան ընելիք, պայքարիլ, աշխատիլ, ամբողջովին մեռնելու յոյսով, բայց պայքարիլ նորէն ապրիլ է։ Եւ ամէն ինչ որ կը մօտեցնէ նպա­տակին՝ նպատակը կը դարձնէ անհասանելի։

Այս թեմայով Կաֆկա չէ գրած անդենականի տռամա մը, [326] փորձած է այդ ձեւով վերս­տին ձեռք ձգել մեր գոյավիճակին ներկայ իրողութիւնը։ Գրականութեան մէջ տեսած է լաւագոյն միջոցը ո՛չ միայն մեր գոյավիճակը նկարագրելու, այլեւ ելք մը գտնելու։ Գեղեցիկ գովեստ մըն է, բայց արդարացի՞ է արդեօք։ Ճիշդ է որ կայ գրա­կանութեան մէջ ուժեղ խորամանկութիւն մը, խորհրդաւոր ինքնախաբէութիւն մը, որ անոր կը թոյ­լատրէ անընդհատ երկու կողմէն ալ օգտուիլ, ամենէն պարկեշտներուն իսկ տա­լով անտրամաբանական յոյսը, թէ պիտի կորսնցնեն խաղը եւ սակայն շահած պիտի ըլլան։ Նախ որ գրականութիւնն ալ իր մասնակցութիւնը կը բերէ աշխարհի գա­­լուս­տին։ Քա­ղաքա­կր­թու­թիւն է ի վերջոյ, մշակոյթ է ան։ Այդ առումով, իրարու կը կապէ արդէն իսկ երկու հակասական շարժումներ։ Ժխտում է, քանի որ անէ­ու­թեան կը յանձնէ իրերու ան­մարդ­կային, չորոշադրուած կողմը։ Կը սահմանէ զանոնք, կը հու­նաւորէ, եւ այդ ձե­ւով է որ իրապէս մահուան գործը կը կատարէ աշխարհէն ներս։ Բայց միաժամանակ իրերը ժխտելէ ետք իրենց գոյութեան մէջ, կը պահէ զանոնք իրենց էոյթով. այնպէս մը կ՚ընէ որ իրերը իմաստ մը ստանան, ու ժխտումը — որ գոր­ծի լծուած մահն է — նաեւ ըլլայ իմաստի մը գալուստը, իրա­գործուող հասկա­ցո­ղութիւն մը։ Ատկէ զատ ալ՝ գրականութիւնը մենաշնորհ մ՚ունի. հիմակուան վայրէն ու պահէն անդին կ՚անցնի, կը տեղաւորուի աշխարհի ծայրագոյն սահմանին վրայ, կար­ծես՝ ժամանակի վերջաւորութեան, ու այս դիրքէն մեկնելով է որ իրերու մասին կը խօ­սի, մարդոցմով կը զբաղի։ Այս նոր կարողութեամբ, կարծես թէ կը շահի գերա­զանց հեղինակութիւն մը։ Ամէն վայրկեան բացայայտելով ամ­բողջը որուն այդ վայրկեանը մէկ մաս­նիկն է, կ՚օգնէ անոր որպէսզի գիտակից դառ­նայ այդ ամբողջին որ ինքը չէ, եւ յա­ջորդ վայրկեանի մը անցնի, որ իր կարգին՝ ու­րիշ ամբողջի մը մէկ պահը պիտի ըլլայ, եւ այլն։ Այդ իմաս­տով՝ կարելի է ըսել որ գրականութիւնը պատ­մու­թեան ամենէն կարեւոր թթխմորն է։ Բայց անպատեհութիւն մը կայ այստեղ որ­պէս հետեւանք. այդ ամբողջը զոր ինքը կը ներկայացնէ պարզ գաղափար մը չէ, քանի որ իրագործուած է եւ ոչ թէ վերացական կերպով բանա­ձեւուած, բայց առարկա­յական ձեւով չէ՛ որ իրագործուած է, քանի որ իր մէջ ինչ որ իրական է՝ ամբողջը չէ, այլ մասնաւոր ստեղծագործութեան մը մաս­նաւոր լեզուն, ու այդ ստեղծագոր­ծու­թիւնն ալ իր կարգին՝ պատմութեան մէջ մխր­ճուած է։ Առաւել եւս, ամբողջը չի ներ­կայանար որպէս իրական, այլ որպէս վիպա­կան (fictif), այսինքն որպէս ամբողջ. աշխարհի վրայ հեռանկար մը հրամցուած է, այդ երեւակայական դիտանկիւնէն, ուր­կէ լրիւ աշխարհը կրնայ տեսնուիլ։ Գործ ու­նինք ուրեմն աշխարհի իրագործուող պատ­կերի մը հետ, ի հարկէ անիրական պատկերի մը հետ, լեզուի յատուկ իրա­կա­նու­թենէն դիտուած։ Ի՞նչ է ասոր հետեւանքը։ Եթէ առ­նենք աշխարհը որպէս պարտա­ւորութիւն, գրականութիւնը հիմա կը նկատուի խան­գա­րիչ տարր մը աւելի քան թէ լուրջ սատար մը։ Իրական աշխատանքի մը արդիւնքը չէ ան, քանի որ իրականութիւն չէ։ Անիրական մնացող տեսանկիւնի մը իրագործումն է։ Իրաւ մշակոյթի կալուածէն դուրս կը մնայ, քանի որ մշակոյթ ըսուածը [327] ժամանակի ընթաց­քին հետզհետէ փոխա­կերպ­ուող մարդու մը աշխա­տանքն է, եւ ոչ թէ երե­ւա­կա­յական փոխակեր­պութեան մը անմիջական վա­յելքը, երբ գիտենք որ այդ փոխա­կեր­պութիւնը կը վտա­րէ ե՛ւ ժա­մա­նակը, ե՛ւ աշ­խա­տանքը։

Այս ձեւով պատմութենէն դուրս դրուած գրականութիւնը կը դառնայ ուրիշ կողմ, տարբեր հանգամանքով խաղալու համար իր խաղը։ Եթէ աշխարհին մէջ չէ իրապէս, եթէ չ՚աշխատիր աշխարհը արարելու, պատճառը այն է որ էոյթի (իմանալի իրակա­նութեան) իր պակասին հետեւանքով՝ կը յղուի անմարդկային մնացած գոյութեան։ Այո, կ՚ընդունի այդպէս ըլլալը, իր բնութեան մէջ կայ տարօրինակ անցում մը՝ ըլ­լա­լու եւ չըլլալու միջեւ, ներկայութեան եւ բացակայութեան, իրականութեան եւ անի­րա­կանութեան միջեւ։ Ի՞նչ է երկ մը։ Իրական բառեր եւ երեւա­կա­յական պատմու­թիւն մը, աշխարհ մը ուր պատահածները առանց բացառութեան իրականութենէն փոխ առնուած են, եւ այդ աշխարհը անհասանելի է. ողջ առողջ երեւցող կերպարներ, բայց գիտենք որ անոնց ապրիլը չապրիլ մըն է (վիպական մնալ է)։ Ուրեմն զուտ անէութի՞ւն մը։ Բայց գիրքը հոս է, ձեռքիս տակ, բառերը կը կար­դացուին, զանոնք փոխել կարելի չէ։ Ուրեմն գաղափարի՞ մը անէութիւնն է, բանի մը անէութիւնը որ կայ միայն որպէս հասկցուա՞ծ։ Բայց վիպումը հասկցուելու համար չէ, ապրուելու հա­մար է, բառերով որոնց միջոցաւ կ՚իրագործուի, եւ ինծի համար որ զայն կը կարդամ կամ կը գրեմ՝ աւելի իրական է քան շատ մը իրական իրադարձու­թիւն­ներ ու դէպքեր, որովհետեւ լեզուի լման իրականութեամբ տոգորուած է, ու այնքա՛ն ուժեղ է իր գո­յու­թեամբ, որ իմ կեանքիս տեղը կը գրաւէ։ Գրականութիւնը չի գոր­ծեր. բայց չի գոր­ծեր որովհետեւ կը սուզուի գոյութեան խորքերը, հոն ուր չկայ ո՛չ էոյթ, ո՛չ անէու­թիւն, եւ ուր որեւէ բան կատարելու յոյսը արմատապէս ջնջուած է։ Բացատրութիւն չէ ան, ո՛չ ալ զուտ հասկացողութիւն, քանի որ անբացատրելին կը ներկայանայ անոր մէջ։ Կ՚արտայայտէ առանց արտայայտելու, իր լեզուն կը նուիրէ շշուկներու, որոնք կը լսուին խօսքի բացակայութեան մէջ։ Գրականութիւնը հոս բացա­յայտօրէն առն­չուած է գոյութեան տարօրինակութեան, զոր էոյթը վտարած է ինքն իրմէ, եւ որ հիմա կը խուսափի ամէն տեսակի դասաւորումէ։ Գրողը այդ տպաւորու­թիւնն ունի, որ անանձնական ուժի մը թաթին տակն է ինք, ուժի մը որ չ՚արտօներ նոյնքան իր մեռ­նիլը, որքան՝ իր ապրիլը։ Անպատասխանատուութիւնը, որմէ անկա­րող է ձեր­բա­զա­տ­ուելու, կը դառնայ անէութեան եզերքին վրայ իրեն սպասող մահուան — մահէն զրկուած մահուան — թարգմանութիւնը. գրական անմահութիւնը, ի հարկէ, այն շարժումն իսկ է որով աշխարհին մէջ — հում գոյութեան փտութեամբ վտանգ­ուած աշ­խարհի մը մէջ — կը սպրդի վերապրում չեղող վերապրումի մը՝ ո՛չ մէկ բանի վերջ տուող մահուան մը նողկանքը։ Երկ մը արտադրողը ինքզինք կը ջնջէ այդ երկին մէջ եւ ինքզինք կը հաստատէ անոր մէջ։ Եթէ գրած է ինքն իրմէ ձերբա­զատուելու հա­մար, ահա այդ երկը պատասխանատու կը դարձնէ զինք, կը վերա­դարձնէ զինք իր յի­շողութեան, եւ եթէ կը գրէ յայտնուելու համար, անոր մէջ ապ­րե­լու համար, կը տեսնէ թէ ըրածը ոչինչ էր, որ մեծագոյն ստեղծագործութիւնը չունի փոքրագոյն արարքին արժանիքը, եւ հիմա կը դատապարտէ զինք գոյութեան մը որ իր գո­յութիւնը չէ, եւ կեանք մը ապրելու որ կեանք չէ։ Կամ ալ գրած է որովհետեւ լեզ­ուին խորքը լսած է մահ­ուան այդ աշխատանքը, [328] որ էակները կը պատրաստէ իրենց անունի ճշմար­տու­թեան. աշխատած է այդ անէութեան համար եւ ինքն ալ եղած է աշխատող անէութիւն մը։ Բայց պարապութիւնը իրագործելով, երկ մըն է ստեղծուածը, եւ մահ­ուան նկատ­մամբ հաւատարմութենէն ծնած այդ երկը վերջին հաշուով ան­կա­րող է մեռնելու այլեւս, եւ անոր որ կ՚ուզէր ինքն իրեն համար հան­գիստ մահ մը պատ­­րաս­տել՝ կը բերէ միայն անմահութեան հեգնանքը։

Ո՞ւր է ուրեմն գրականութեան ուժը։ Իր խաղը աշխարհին մէջ աշխատիլ է, ու աշ­խար­հը իր աշխատանքը կը հաւասարեցնէ ոչինչի ու կը նկատէ վտանգաւոր։ Ճամբայ մը կը բանայ դէպի գոյութեան մթագնութիւնը, եւ չի յաջողիր արտասանելու «Եր­բե՛ք»ը, որ անոր անէծքը պիտի կարենար առկախել։ Ո՞ւր է ուրեմն իր զօրութիւնը։ Ինչո՞ւ Կաֆկային նման մարդ մը կը խորհէր որ եթէ պիտի ձախողէր իր կոչումին մէջ՝ գրող ըլլալը իրեն համար միակ ձեւն էր ճշմարտութեամբ ձախողելու։ Թերեւս ըլլայ անվերծանելի առեղծուած մը, բայց եթէ այդպիսին է՝ խորհուրդը գրակա­նու­թեան իրաւունքին մէջ պէտք է փնտռել, անոր ամէն մէկ պահին եւ ամէն մէկ արդիւն­քին հաւա­սա­րապէս դրական կամ ժխտական նշան մը տալու իրաւունքին մէջ։ Տար­օրինակ իրաւունք, որ առնչուած է երկդիմութեան ընդհանուր խնդրին։ Ինչո՞ւ երկ­դի­մութիւն ըսուած բանը կայ աշխարհի երեսին։ Երկդիմութիւնը իր իսկ պատաս­խանն է։ Անոր եթէ փորձենք պատասխանել, նոյն երկդիմութիւնը պիտի գտնենք պա­տասխանին մէջ, ու երկդիմի պատասխանը պիտի ըլլայ երկդիմութեան մասին նոր հարցում մը։ Անոր հրապոյրը զգացնելու ձեւերէն մէկը այն է, որ իր խորհուրդը բա­ցայայտելու ցանկութիւն մը կ՚արթնցնէ մարդուս մէջ, կռիւ մը որ շատ նման է Կաֆ­կայի մօտ չարին դէմ մղուած կռիւին, այն մէկուն որ կը վերջանայ չարագործու­թեամբ, «ճիշդ ինչպէս կիներուն հետ կռիւը, որ կը վերջանայ անկողինի մէջ»։

Գրականութիւնը երկդիմութիւն դարձած լեզուն է։ Սովորական լեզուն միշտ չէ որ յստակ է, միշտ չէ որ կ՚ըսէ ըսածը, անո՛ր ալ ճամբաներէն մէկն է թիւրիմացութիւնը։ Անխուսաեփելի է, կը խօսինք բառը վերածելով երկերես ճիւաղի մը, նիւթական ներ­կայութիւն հանդիսացող իրականութիւն եւ իտէալ բացակայութիւն հանդի­սացող իմաստ։ Բայց սովորական լեզուն կը սահմանափակէ երկիմաստութիւնը։ Բացակա­յութիւնը ամուր կերպով կը բանտարկէ ներկայութեան մը մէջ, սահման մը կ՚որոշէ իմացութեան, հասկացողութեան անվերջ ու անսահման շարժընթացին։ Այնպէս որ փոխիմացութիւնը սահմանափակ է, բայց գոնէ թիւրիմացութիւնն ալ սահմանափակ է։ Գրականութեան մէջ ընդհակառակը՝ երկդիմութիւնը կարծես ազատ ձգուած է, ուզածը կ՚ընէ, շնորհիւ իր գտած դիւրութիւններուն, եւ իր կատարելիք աւերներու տարողութեան դիմաց արդէն իսկ սպառած։ Կարծես թաքուն թակարդ մը կը նուիր­է ինքն իրեն, որպէսզի իր կարգին կարենայ բացայայտել իր իսկ թակարդները, կարծես գրականութիւնը անոր յանձ­նուելով անվերապահօրէն՝ կը փորձէ զայն կեցնել ու պա­հել, աշխարհի նայուածքէն ու մտածողութենէն անդին, ոլորտի մը մէջ ուր կարենայ աճիլ անվտանգ։ [329] Հոս՝ երկդիմութիւնը ինքն իրեն հետ կը կռուի։ Ո՛չ միայն լեզուի ամէն մէկ մասնիկը կրնայ երկդիմի դառնալ, եւ իր ըսածէն տարբեր բան մը ըսել, այլեւ հոս՝ լեզուի ընդհանուր իմաստն ալ անորոշ է. կ՚արտայայտէ՞, թէ կը պատկե­րա­ցնէ՛. ի՞ր մըն է, թէ իր մը կը նշանակէ՛. մոռցուելո՞ւ համար հոս է, թէ ար­դեօք ինքզինք մոռ­ցնել կու տայ միմիայն որպէսզի զայն տեսնեն. իր ըսածին մէջ թա­փանցիկ է իմաս­տի սակաւութեա՞ն պատճառաւ, յստակ է ըսուածին ճշգրտու­թեա՞ն հետե­ւան­քով, մթա­գին է որովհետեւ շա՞տ բան կ՚ըսէ, անթափանց է որովհետեւ ոչի՞նչ կ՚ըսէ։ Երկդիմութիւնը ամէն կողմ է։ Ունայն երեւոյթին մէջ է, բայց մերկա­պա­րանոց թեթեւա­մտու­թիւնը կրնայ լրջութեան դիմակը հանդիսանալ։ Անշահա­խն­դրութեան մէջ է, բայց անշահախնդրութեան ետին կան աշխարհի զօրութիւնները, որոնց հետ հաշտութիւն կը կնքէ, անգիտանալով զանոնք, կամ ալ նոյն անշահա­խն­դրու­թեան մէջ կը պահ­պա­նէ արժէքներու բացարձակ նկարագիրը, որ եթէ չըլլար՝ ներգործութիւնը կը դադրէր կամ կը դառնար մահացու։ Իր անիրականութիւնը հե­տեւաբար ներգործութեան սկզբունք է եւ ներգործելու անկարողութիւն։ Նոյնպէս իր մէջ՝ վիպումը ճշմար­տու­թիւն է ու նոյն չափով՝ անտարբերութիւն է ճշմարտութեան նկատմամբ. նոյնպէս՝ եթէ բարոյականին կ՚առնչուի, աւելի կը խոտորի. նոյնպէս՝ ոչի՛նչ է եթէ ինքն իր նպա­տակը չէ, բայց չի կրնար իր նպատակը ունենալ ինքն իր մէջ, որովհետեւ յատուկ նպա­­տակ չունի, կը վերջանայ ինքն իրմէ դուրս, պատմութեան մէջ, եւ այլն։

Բոլոր այս վերիվայրումները թերին ու դէմին միջեւ — եւ բոլոր անոնք որոնց մասին խօսքը եղաւ այս էջերուն մէջ — անշուշտ կը բացատրուին զանազան պատճառ­նե­րով։ Տեսանք որ գրականութիւնը ինքն իրեն կու տար անհաշտելի պարտաւո­րու­թիւն­ներ։ Տեսանք որ գրողէն դէպի ընթերցողը, աշխատանքէն դէպի ստեղծագործութիւնը, կ՚անցնի հակադիր պահերէ ու դիրքերէ, եւ ինքզինքը կը ճանչնայ միմիայն բոլոր այս հակադիր պահերու ու դիրքերու հաստատումով։ Բայց բոլոր այս հակասութիւնները, այս իրարու թշնամի պահանջները, այս բաժանումներն ու հակառակութիւնները, որոնք այնքան կը տարբերին իրարմէ ծագումի, պատկանելիութեան, նշանակութեան տեսակէտէն, կը յղեն սակայն մէկ ու միակ երկդիմութեան մը, վերջին ու վճռական երկդիմութեան մը, որուն տարօրինակ հետեւանքը այն է, որ ան գրականութիւնը կը քաշէ դէպի անկայուն կէտ մը, ուր կրնայ փոխել իմաստ ու նշան, դառնալ հաւասա­րա­պէս մէկը կամ միւսը։

Այս վերջին խլրտումը ստեղծագործութիւնը կը պահէ առկախ վիճակի մէջ, այնպիսի ձեւով որ երկը կրնայ ուզածին պէս դրական կամ բացասական արժէք ստանալ, ու — կարծես անտեսանելիօրէն դառնալով անտեսանելի առանցքի մը շուրջ — մտնել հաստատումներու լոյսին մէջ կամ ժխտումներու ստուերին մէջ, եւ այս՝ անկախ ոճէն, գրական սեռէն, գրուածքի նիւթէն, որոնք անկարող են բացատրելու այս ար­մա­տական փոխակերպումը։ Բառերու բովանդակութիւնը չէ խնդրոյ առարկան, ո՛չ ալ անոնց տեսքը։ Մթագին, յստակ, բանաստեղծական, արձակունակ, անկարեւոր, կա­րեւոր, խիճի մասին խօսելու ատեն կամ Աստուծոյ, [330] բան մը երկին մէջ ներկայ է, որ իր յատկանիշներուն հետ կապ չունի եւ միշտ պատրաստ է զայն գլխի­վայր փոխելու։ Կարծես գրականութեան եւ լեզուին ծոցը, զանոնք փոխակերպող երեւելի շարժում­նե­րէն անդին, անկայունութեան գաղտնի կէտ մը գոյանար, լման կերպարանա­փո­խու­թեան զօրութիւն մը, որ կարող ըլլար ամէն ինչ փոխելու առանց ոչինչ փոխելու երե­ւութապէս։ Այս անկայունութիւնը կրնայ նկատուիլ քայքայող ուժ մը, քանի որ անոր ազդեցութեան տակ ամենէն ուժեղ ստեղծագործութիւնը, ամենէն շատ ուժե­րով լեցուածը, կրնայ դառնալ դժբախտութիւն եւ աւերում բերող երկ, բայց այս քայքայումը կառուցում է նաեւ, եթէ յանկարծ իր միջոցաւ անկումը դառ­նայ յոյս, ու կործանումը՝ անկործանելիին մէկ տարրը։ Վերահաս փոփոխութեան այդ­պիսի դրդիչ մը, լեզուին խորը ծուարած, շրջագայող իմաստէն եւ լեզուի իրակա­նութենէն անկախ, ինչպէ՞ս կրնայ բայց եւ այնպէս ներկայ ըլլալ այդ իմաստին եւ այդ իրակա­նութեան մէջ։ Բառէն ներս, բառին իմաստը արդեօք ինքն իր հետ կը ներ­մուծէ՞ բան մը որ անոր ճշգրիտ նշանակութիւնը ապահովելով հանդերձ, եւ առանց այդ նշանա­կու­թեան վնասելու, կարող է զայն ամբողջովին շրջափոխելու, այսինքն բառի նիւ­թեղէն արժէքը շրջելու։ Կա՞յ արդեօք խօսքի մտերմութեան մէջ թաքնուած բարեկամ եւ թշնամի ուժ մը, կառուցելու եւ կործանելու համար նախատեսուած զէնք, որ նշանակութեան ետեւէն իր գործը կը կատարէ եւ ո՛չ թէ նշանակութեան վրայ։ Ար­դեօք բառերու իմաստին ետեւը կայնած իմա՞ստ մը ենթադրել պէտք է, իմաստ մը որ զայն որոշադրելով հանդերձ՝ այդ որոշադրումը կը փաթթէ երկդիմի անորոշութեան մը մէջ, այո-ին եւ ոչ-ին միջեւ տարուբերուող։

Բայց ենթադրելիք բան չկայ. բառերու իմաստին յատուկ այս իմաստը, որ նոյնքան բառին շարժումն է դէպի իր ճշմարտութիւնը, որքան՝ լեզուի իրականու­թեան ընդ­մէ­ջէն իր վերադարձը դէպի գոյութեան մթագին յատակը, այդ բացակայութիւնը որ կ՚անէ­ացնէ իրը, կը կործանէ զայն որպէսզի դառնայ էոյթ եւ գաղափար, արդէն իսկ հար­ցապնդեցինք երկարօրէն։ Կեանքն է, որ մահը կը կրէ իր մէջ ու կը յարատեւէ մահ­ուան մէջ, մահն է, ժխտականի հրաշագեղ ուժը, կամ ազատութիւնը, որուն աշ­խա­տան­քին միջոցաւ գոյութիւնը ինքն իրմէ կը զատուի եւ կը դառնայ նշանակալից։ Երբ կ՚աշխատի իրերու հասկացողութեան եւ լեզուին մէջ՝ բառերու տեսակարար սահ­մանումին ի նպաստ, ոչինչ կրնայ արգիլել որ այդ ուժը միաժամանակ՝ հաս­տատէ ինքզինք որպէս տարբեր, միշտ տարբեր հնարաւորութիւն մը, ու յաւերժացնէ ան­կա­սելի կրկնիմաստ մը, երկընտրանք մը, որուն եզրերը կը միանան երկդիմու­թեամբ, կը դառնան նոյն, դառնալով հակառակ։

Եթէ այդ ուժը կոչենք ժխտում, անիրականութիւն, մահ, մէկ կողմէ ուրեմն այս մահը, այս ժխտումը, այս անիրականութիւնը [331] լեզուին խորը աշխատելով՝ հոն աշ­խարհի մէջ ճշմարտութեան ցայտումին, կառուցուող իմացական էոյթին ու կազ­մուող իմաստին նշաններն են։ Բայց միւս կողմէ ու անմիջապէս՝ նշանը կը փոխէ իր արժէքը. իմաստը չի ներկայացներ հասկնալու հրաշքը, այլ կը յղէ մեզ վերստին մահուան անէութեան, եւ իմացական էոյթը ուրիշ բան չի նշանակեր քան գոյութեան մերժումը, ու ճշմար­տու­թեան բացարձակ մտահոգութիւնը կը թարգմանուի իրապէս ներգործելու անկա­րո­­ղու­­թեամբ։ Կա՛մ մահը կը յայտնուի որպէս քաղաքակրթող զօ­րու­թիւն մը, որ կը հաս­նի էոյթի հասկացողութեան։ Կա՛մ ալ, հակառակ ուղղու­թեամբ, էոյթին հասնող մա­հը կը ներկայացնէ անհեթեթ խելագարութիւնը, գոյու­թեան վրայ անէծքը, որ իր մէջ կը միացնէ մահ եւ էոյթ, ու ո՛չ մէկն է, ո՛չ ալ միւսը։ Մա­հը կը հասնի էոյթին. ահա՛ յոյսը, եւ ահա՛ մարդ ըսուածին պարտաւորութիւնը, քանի որ նոյն ինքն անէ­ութիւնը կ՚օգնէ որ շինենք աշխարհ մը. անէութիւնը աշխար­հա­ստեղծ է մարդուն մէջ որ կ՚աշ­խատի ու կը հասկնայ։ Մահը կը հասնի էոյթին. ահա՛ մարդուն ներքին պատռուածքը, իր դժբախտ վիճակին սկզբնաղբիւրը, քանի որ մարդուն ընդմէջէն է որ մահը կը հաս­նի էոյթին, եւ մարդուն ընդմէջէն է որ իմաստը կը յենի անէութեան։ Կը հաս­կնանք միայն գոյութենէն զրկուելով, մահը հնարաւոր դարձնելով, մահուան անէու­թեան մասին մեր հասկցածը այլափոխելով, այնպէս որ եթէ էոյթէն դուրս ելլենք՝ մահուան հնարաւորութենէն դուրս ելած կ՚ըլլանք, եւ ելքը կը դառնայ որեւէ ելքի անհետացումը։

Այս սկզբնական կրկնիմաստին մէջ, որ ամէն խօսքի խորերը կը սպասէ, որպէս տա­կաւին անգիտացուած դատապարտում եւ տակաւին անտեսանելի երջանկութիւն, գրականութիւնը կը հանդիպի իր ծագումին, որովհետեւ ան կրկնիմաստին ընտրած ձեւն է բառերու իմաստին եւ արժէքին ետեւէն յայտնուելու համար, եւ անոր դրած հարցումը գրականութեան դրած հարցումն է։

————————————

[1] Իր զարգացման մէջ Հեգելին նկատի առածը մարդկային գործն է ընդհանուր առմամբ։ Յստակ է որ հետագայ տողերը շատ հեռու կը մնան Երեւութաբանութեան բնագիրէն եւ նպատակ չու­նին զայն լուսաբանելու։ Ընթերցողը զայն կրնայ կարդալ Ժան Հիպոլիտի հրամցուցած թարգմա­նու­թեամբ ու անոր ըսածին հետեւիլ նոյն հեղինակին կողմէ հրատարակուած Genèse et structure de la Phéno­mé­no­logie de l’esprit de Hegel (Հեգելի Ոգիի երեւութաբանութեան ծագումն ու կառոյցը) կա­րեւոր գիրքին մէջ։

[2] Հեգելի այս մեկնաբանութիւնը առաջարկուած է Ալեքսանդր Կոժեւին կողմէ իր Introduction à la lecture de Hegel. Leçons sur la Phénoménologie de l’esprit, réunies et publiées par Raymond Que­neau գիրքին մէջ (Ներածութիւն Հեգելի ընթերցումին։ Ոգիի երեւութաբանութեան մասին դասեր, Րէյմոն Քընոյի կողմէ հաւաքուած եւ հրատարակուած)։

[3] Տե՛ս Système de 1803-1804 (1803-1804ի համակարգը) վերնագրուած հատորը։ Իր Ներա­ծու­թիւն Հեգելի ընթերցումին հատորին մէջ, Ա.Կոժեւ Երեւութաբանութեան մէկ հատուածի մեկնա­բա­նու­թեան ընդմէջէն հիանալիօրէն ցոյց կու տայ, թէ ինչպէ՛ս Հեգելի համար՝ հասկացո­ղու­թիւնը կը հա­ւա­սրի սպանութեան մը։

[4] Իր De l’existence à l’existant (Գոյութենէն դէպի գոյակը) գրքին մէջ, Էմմանուէլ Լեւինաս Il y a (կայ) անունին տակ «լոյս» սփռած է ամէն էակէ-էոյթէ առաջ եկող էոյթին այս անանուն եւ ան­անձ­նական հոսանքին վրայ։ Էոյթը անհետացումին մէջ արդէն իսկ ներկայ է, անէացումին խորը՝ նորէն էոյթին կը վերադառնայ։ Էոյթը էոյթի ճատակագիրն է, անէութիւնը որպէս գոյութիւն։ Երբ ոչինչ չկայ, էոյթ կայ։ Տե՛ս նաեւ Deucalion I։

[5] Լեւինաս կը գրէ հետեւեալը. «Էոյթին դիմաց անձկութիւնը — էոյթին առջեւ սարսափը — ար­դեօք նոյնքան սկզբնական չէ՞ որքան մահուան դիմաց անձկութիւնը։ Ըլլալու վախը նոյնքան սկզբ­նական՝ որքան չըլլալու վախը (էոյթի հաշուոյն վախը)։ Նոյնիսկ աւելի սկզբնական, քանի որ երկ­րոր­դը հաւանաբար կը բացատրուի առաջինով» (Գոյութենէն դէպի գոյակը

Print

Թողել մեկնաբանություն

Your email address will not be published. Required fields are marked *

twenty − two =