hero1

*

Բատայլի «Անվերնագիր Ուղերձը» յաւելում են և արդեն հրապարակված «Կոնային աչքը» յավելումն են  Մարկ Նշանեանի «Անմարդկայինի փորձընկալումը» աշխատութեան, որի չորս գլուխները շարունակբար հրապարակուեցին «Ինքնագրում»(սկիզբը այստեղ)

(Գարուն 1937, Acéphaleի անդամներուն ուղղուած խօսք,
Լիակատար Ժողովածու, ԺԱ., էջ 559-563)

Ժորժ Բատայլի գրչէն ելած այս ուղերձը լոյս տեսած է առաջին անգամ ըլլալով NRF (Nouvelle Revue Française) գրական հանդէսին մէջ, Փետրուար 1982ին։ Հրա­տա­րակողն էր Ֆրանսիս Գանդոն (Fran­cis Gandon) անունով երիտասարդ հե­տա­զօ­տող մը, որ նոր վեր­ջա­ցուցած էր Ժորժ Բատայլի մասին տոք­թորական աւարտաճառ մը, ու այդ աւարտաճառին մէջ մէկ առ մէկ երեւան բերած էր մինչ այդ հանրութեան անծանօթ մնացած երեսունական թուականներու փաստա­թուղթեր, զանոնք վերլու­ծելով Ֆրանսայի այդ տարիներու ծայ­րա­գոյն ձախակողմեան խմբակներու բառա­պա­շարը եւ բառա­պա­շա­րին ընդմէջէն՝ գա­ղա­փա­րա­խօսութիւնը ուսումնասիրելու նպա­տակով։ Աւար­տա­ճառը մին­չեւ այսօր մնացած է ան­տիպ։ Անկէ ներշնչուած էջեր լոյս տեսած են աւելի ուշ տպուած գիրքի մը մէջ, տե՛ս Francis Gandon, Sémiotique et négativité, 1986։ Ինչ որ բացայայտ է, այն է որ NRFի հրա­պա­­րա­կու­մով ուրեմն երե­ւան կու գար Բատայլի ձեռքէն ելած գրութիւն մը, յստակօրէն Acéphale անունը կրող գաղտնի խմբակցութեան ան­դամ­նե­րուն ուղղուած, որպէս նամակ կամ որպէս դասա­խօսական ուղերձ, գրութիւն մը որուն պատ­ճէ­նը գտնուած էր խմբակի անդամներէն մէկուն Ֆրանսայի Ազգային Գրադարանը ի պահ դրուած ար­խի­ւին մէջ։ 1982ին Գանդոն միջոցը չունէր ճշգրիտ կերպով թուական ճշդելու այդ փաս­տաթուղթին հա­մար։ Ներքին տուեալներու քննարկումով (եւ անշուշտ լաւ ճանչնալով լման քա­ղա­քա­կան հա­մա­ծիրը), կրցած էր սակայն եզրակացնել թէ գրուած պիտի ըլլար 1936ի վեր­ջա­ւո­րութեան կամ 1937ի սկիզ­բը, քանի որ Acéphale խմբակին հիմնաւորումի թուականին շուրջ այն ատեն տարա­կարծութիւն մը կար։ Ամէն պա­րագայի 1982ին երեւան բերուած այդ գրութիւնը հետագային (1988ին) ներ­առ­նուե­ցաւ Ժորբ Բատայլի գործերու Լիակատար Ժո­ղո­վա­ծուին մէջ որպէս յաւելուած 1944էն սկսեալ տպուած յօդուածները հա­ւա­քող հատորի վեր­ջա­ւո­րու­թեան։ Իր տեղը չէր անշուշտ, բայց ըստ երեւոյթին՝ հրա­տարակիչները ուրիշ տեղ մը չէին գտած այդ էջերուն համար։ Ուրեմն ընթերցողը զանոնք պիտի գտնէ հոն, հատոր ԺԱ, էջ 559-563։ Բայց ատկէ ետքը նոյն գրութենէն տարբեր օրինակ մը գտնուած է Acéphale խմբակի ուրիշ մէկ ան­դամի (Pierre Andlerի) թուղթերուն մէջ, այս մէկը՝ մեքենագրուած, որ այսօր տրա­մա­դրե­լի է Մա­րինա Գալլետտիին պատրաստած L’Ap­prenti sorcier գիրքին մէջ 1999ին (էջ 367-376), հա­մա­­պա­տասխան ծանօ­թա­գրու­թիւններով, որոնք կը յղուին 1982ին Ֆրանսիս Գան­դո­նի կողմէ առա­ջար­կուած բովան­դա­կային վեր­լուծումներուն։ Ֆրանսիս Գան­դոնի 1982ին առա­ջար­կած հա­մա­գրա­յին վերլու­ծու­­մը եւ թուա­կանի ճշդորոշումը հիմա կը հաս­տատուէր, քանի որ մե­քե­նագիր օրինակին վրայ, Պիէռ Անդլերի ձեռքով, գրուած կ՚ըլլայ թուականը. «Գարուն 1937»։ Միայն թէ հար­ցը այն է, որ Մարինա Գալլետտիին հրատարակած տարբերակին մէջ՝ գրութեան վերջին նախա­դա­սու­թիւնը կ՚երեւի հե­տեւեալ ձեւով. «… à cette sorte de refus brutal et suffocant de tout ce qui est, qui, sans doute, a lieu dans beaucoup d’ago­nies», այսինքն՝ «…այդ տեսակ մը բիրտ եւ հեղ­ձուցիչ մեր­ժու­մին, ամէն ինչի մեր­ժու­մին որ կը պատահի կարծես թէ շատ մը հոգե­վարք­ներու ըն­թաց­քին», փոխանակ ըլլալու «… à cette sorte de reflux..»։ Չեմ գի­տեր՝ մեքենագիր օրի­նակը իրապէս «refus» բա՞ռը ունէր։ Թէ՞ արդեօք խմբա­գիրին սխալ ըն­թեր­ցումն է։ Բայց յստակ է որ բա­ռը պէտք է ըլլայ reflux, ո՛չ թէ «տե­ղատ­ուութիւն» իմաս­տով, այլ բառին ֆրան­սերէն միւս սովո­րա­կան իմաստով. «գէշ մարսուած ճաշի մը ստա­մոքսէն բերնին մէջ վե­րադարձ»ի իմաստով։ Մահուան պա­հուն ամբողջ կեանքը կը վերադառնայ մէկ անգամէն։ Ծանօթ երե­­ւոյթ է, որուն օգտագործումով Յա­կոբ Օշական մը տպաւորիչ էջեր գրած է, եւ նոյնիկս կարծեմ՝ իր վիպական արտադրութեան սկզ­բունք­ներէն մէկը դարձուցած է։ Կ՚ենթադրեմ որ Գալլետտին ուզած է սրբագրել, ի մտի ունե­նալով միայն բառին «տեղատուութիւն» իմաս­տը, որ ի հարկէ ան­յար­մար պիտի ըլլար այս­տեղ։ Վերջին նկա­տողութիւն մը անհրա­ժեշտ է թարգմանութեան մա­սին։ Ուրեմն ահա­ւասիկ Բատայլի գրածն ու խօսածը։

Մարկ Նշանեան

*

Ինչ որ ձեռնարկեցինք քանի մը ամիս առաջ…

Ինչ որ ձեռնարկեցինք քանի մը ամիս առաջ՝ ձեռնարկեցինք համա­ձայն ըլլալով առ­նուազն մէկ կէտի վրայ. որ անկարելի էր մեր նպա­տա­կը  աւելիով մանրամասնել։ Գի­տէինք թէ ո՛րն էր մեկնակէտը, գի­տէ­ինք նաեւ թէ կ՚ուզէինք կռնակ դարձնել մօ­տա­ւոր անցեա­լին։ Բայց չէինք գիտեր թէ ո՛ւր կը դիմէինք եւ չէինք կրնար գիտնալ։ Միակ հրա­տարա­կութիւնը որ մին­չեւ այսօր մեր գործունէութեան արտաքին նշանը հան­դիսացաւ՝ ար­դէն իր յատկանիշներով կը համապա­տաս­խա­նէր այդ պայման­նե­րուն։ Անոր ար­ժա­նի­քը՝ արձանագրել եղաւ մեր հրաժեշտը նախորդ յանձնա­ռու­թիւն­ներուն — որքան ալ երե­ւու­թապէս անհեթեթ ու կար­ճա­ռօտ ձեւով արտայայտուած ըլլար ան։ Բայց չէր նա­խատեսեր որեւէ բան որ դոյզն իսկ չա­փով գոհացում տար անոնց՝ որոնք ներգործութենէն (action) կը պահանջեն որ ուղ­ղուի դէպի հաստատ նպա­տա­կակէտ մը։ Միակ պատաս­խա­նը որ կրնա­յինք հակադարձել քմծիծաղին — պա­տաս­խան մը որ ի դէպ ար­ժէք մը ու­նէր միմիայն եթէ զայն գաղտնի պահէինք — այն էր թէ մեր հասկցած ներգործութիւնը չի կրնար սահմանափակ նպատա­կա­կէտ մը ունենալ։

Այսօր ինչպէս քանի մը ամիս առաջ, աւելի քաջալեիրչ ճանապարհի մը որոնումը չէ որ կը մղէ զիս։ Ընդհակառակը, զիս մտատանջողը այն է, թէ մեր որդեգրած ուղին պէտք եղած չափով խրտչեցուցիչ չէ եղած։ Մինչեւ հիմա կտրուած ճամբան պէտք է մեզի ա՛լ աւելի խստա­պահանջ դարձնէր։ Երբ կը պատկերացնեմ այն մերթ սաստիկ եւ յաճախ աղեկէզ պա­հանջ­ները որոնց մարդիկ աշխարհի չորս կող­մը գիտցած են ընդառաջել պայծառ ու­րա­խու­թեամբ, յուսահատ եմ տեսնելով թէ որքա՛ն քիչ կարելի եղաւ պա­հան­ջել մենք մեզմէ։ Եթէ մեր օգտակարութիւնը պիտի ըլլար միմիայն այժ­մեան կեանքի յոգ­նութեան եւ սպառումին վկա­նե­րը հանդիսանալ, նախընտրելի էր որ մեզի պէս էակ­ներ երբեք ծնած չըլլային…։ Կը յու­սամ որ օր մը պիտի կա­րե­նանք ապ­րիլ այնքան պայթուցիկ վճռականութեամբ մը որ վա­նա­կանի մը գոյու­թիւ­նը ծի­ծաղ պիտի յա­ռա­ջացնէ մեր մէջ։ Վանա­կաններն ալ «կ՚ապրին», Տիբէ­տի մե­նա­կեաց­ներն ալ «կ՚ապրին»…։

Բայց եթէ հիմա փորձենք ճշդո­րոշել այն ուղղութիւնները որոնց մէջ մխրճուած ենք, այդ չի նշանակեր որ ամէն ինչ կը դիւրացնենք, կամ որ սահման մը կ՚ընդունինք։

Եւ արդէն հարցը այնքան սկզբունքներ ճշդել չէ որքան՝ իրողական վիճակին հասու ըլլալ։ Ներկայ քայքայումին մէջ, չենք կրնար ի հար­կէ հասարակաց զգացական կեանքի պայմանները վերագտնել կա­մա­յական որոշումներով ու ներշնչումին ապա­ւինելով։ Չենք ճանչնար ո՛չ մէկ հեղինակութիւն որ կշիռ տար այդպիսի որոշում­նե­րու։ Չենք կրնար ո՛չ մէկ չափով անցեալի մը կապուիլ, ի՛նչ ալ ըլլայ ան։ Ո՛չ մէկ բան կրնանք հակադրել այն իրողութեան որ իւրաքանչիւրս առանձին երբեք իրմէ դուրս առաջնորդ չէ ունեցած, բացի գիտութենէն։ Գի­տու­թիւնը միակ հեղինակութիւնն է որուն ենթար­կուած ըլլայինք։ Ինչ որ կը նշանակէ, ի միջի այլոց, որ ոչի՛նչ ընդունած ենք մեզմէ վեր որ մեզ արգիլէր անոր դէմ սրբապիղծ խօսքեր արձակալէ կամ խնդալէ։

Գիտութեան առարկայականութիւնն իսկ չի դադրիր ի զօրու ըլլալէ երբ դիրք կը գրա­ւենք ընդհանուր բանապաշտութեան դէմ։ Եւ երբ մեր կեցուածքը անբանական է, երբ ան­հա­կա­կշիռ մղումներու ար­դիւնքն է, այդ կեցուածքը եւ այդ մղումները կրնանք բա­ցատրել զա­նոնք զետեղելով իրողութիւններու համածիրի մը մէջ, որոնց հետե­ւանք­ներն ու դրդա­պատ­ճառ­ները ծանօթ են մեզի։ Զգացական կեանքի տարբեր եղա­նակներուն լայնահուն ճանա­չումը որ ունինք եւ անկէ բխող գիտակցութիւնը ամբող­ջովին նոր տարրեր են, երբ խօսքը կը վերաբերի այդպիսի կեանքի մը հաւաքական եւ կրքոտ ձե­ւերու կա­ռուցումին, ճիշդ է՝ յա­րակարծական տարրեր են, որոնք սակայն ճշդո­րոշ կեր­պարանք մը եւ յատուկ ուղղութիւն մը կ՚ընծայեն մեր լման գործունէ­ու­թեան։

Այդպէս է որ առասպելաբանութիւնը ի սկզբանէ մուտք կը գործէ մեր հասկացողու­թեան մէջ, որպէս ընկերաբանութեան մը փորձաքարը, ըլլալէ իսկ առաջ մեր մտա­տան­ջութեան սնունդը հանդիսացող կա­խարդական պատկերներու խաղ մը։ Գիտակ­ցու­թեան պակասը եւ միա­մտութիւնը որպէս հետեւանք պիտի ունենային կրօնական կեց­ուածք մը, որուն հետ ուրեմն անհաղորդ պայմաններ են մեր պայ­ման­ները։ Բայց այս յոռետես մտայղացքին կը բաւէ որ հակադրենք այն ամէն ինչը որ այսօրուան գո­յու­թիւ­նը կը տարբերէ պուտայական կամ քրիս­տոնէական սկզբնական շրջաններէն։ Պու­տայականութիւնը եւ քրիստոնէութիւնը իրենց ժա­մանակին համաձայն վար­ուած են, իրենց ժամանակին յատուկ մտածողութենէն ներշնչուած են պատ­մու­թեան ըն­թացքին։ «Ս. Յովհաննու աւետարանը ընթեռնելի վկայու­թիւն մըն է»։ Անիմաստ պի­տի ըլլար այսօր — այն պատճառով որ հասա­րակաց խան­դա­ղա­տանքի գաղտ­նիքը կորսուած է եւ կարծես ան­ցեալին կը պատկանի — խորհիլը որ յետա­դիմական ձեւեր միայն հնա­րաւոր են։ Կրօնական փորձառութիւնը, որքա՛ն ալ թթու երեւցած ըլլայ ան օր մը մեր բերնին, չի պահանջեր մեզմէ որ խաղանք ներշն­չեալի կամ մարգարէի դերեր։ Ճիշդ է որ Նիցչէն, իր ժամանա­կա­շրջանի աղքա­տա­ցած ձեւերէն անդամալուծուած, ստիպ­ուե­ցաւ Զրա­դաշ­տի երեւա­կա­յական կերպարին դիմելու լիովին արտայայ­տուե­լու հա­մար։ Բայց Նից­չէն միայն Զրադաշտին բերնով չարտայայ­տուե­ցաւ, նոյ­նիսկ եթէ ընդունինք որ Զրա­դաշտի կիզիչ յուզականութիւնը էական էր իր ուսուցումին։ Ատկէ ի վեր աշխարհէն ներս ամէն ինչ այնքան խոր կերպով ցնցուեցաւ որ մենք մեր ատամներով կրնանք խածնել, մենք մեր ոս­կոր­ներով կրնանք այրիլ։ Լման կերպով ապ­րե­լու համար հագուստ փոխելը՝ մեր վիճակէն աւելի անկումային վի­ճա­կի մը նշանը պիտի ըլլար, եւ այդ անհրաժեշտութիւնը անցեալին կը պատկանի։

Արդիական գործունէութեան բոլոր երեսակները մեր աչքին առջեւն են, եւ ան­հան­գս­տացնող բան չկայ այդտեղ։ Բանաստեղծութեան եւ առասպելաբանութեան աւան­դա­կան ձեւերը մե­ռեալ տարր են այլեւս։ Մարդկային կամքի սահմաններուն մէջ, այս աշխարհը մեծ ոստանի արուարձանի մը վերածուած է։ Գոնէ մեծ ոստաններու ար­ուար­­ձան­ները, իրենց գոր­ծա­րան­ներով եւ իրենց տձեւ բնակարաններով, միակ մարդ­կա­յին հիւսկէնը կը ներկայացնեն որ կրնայ անվերջ բազ­մա­պատկուիլ։ Ինչ որ ալ ըլլայ կա­տա­կերգութեան հանդէպ մեր զզուան­քը, գիտենք որ այդպիսի դատարկ աշխարհի մը մէջ պիտի չմտնենք կախարդի մը հեռակայ ար­համարհանքով, այլ վի­րա­բուժի պէս, այս­ինքն արհամարհող համակրութեան ամենէն գործօն, ամե­նէն հատու տեսակով։ Բաժան բաժան եղած մարդկային նիւթեղէնը որուն կ՚ուղ­­ղուինք, զայն ենթարկելու համար իր խելապատակէն վեր արժէք­նե­րու, կրնայ աշ­խատուիլ միայն պայ­ծառատես մարդոց կող­մէ։

Չեմ իսկ խորհիր որ կրնայինք որեւէ յոյս սնուցանել, եթէ ի վիճակի չըլ­լայինք պայ­ծառատեսութիւնը իր ծայրագոյն աստի­ճա­նին հասցնելու։ Երբ մէկը կը գոհանայ միայն իր աչքովը տե­սա­ծին, ոչի՛նչ ունի յուսալիք։ Մէկը որ իր շուրջի էակները կը դիտէ պատահական ձեւով, մէկը որ իր անձկութեան ընդմէջէն դարա­նա­կալ մտիկ կ՚ընէ անոնց խօսակ­ցու­թիւն­ները, եթէ աւելի բան կը սպասէ — ինչ որ բնա­կան պիտի ըլլար — դատապարտուած է յու­սալքութիւնը ընդունելու։ Բայց եթէ իր մէջ կայ գիտութեան արհամարհոտ եւ յարձա­կո­ղա­կան պաղութեան նման բան մը, բոլոր ոսկորներու եւ շրթունքներու այդ շարժումները դիմակ մըն են միայն, զոր պէտք է քաշէ ու հանէ, դի­մակ մը որ ոչինչ կը ծածկէ այլեւս եթէ ոչ ներքին այրուցքը։ Մոխի­րին եւ տականքին ետին, կ՚ընդզգայ դժուար ըմբռ­նե­լի բայց շնչահատ ընող շարժում մը, կեանքը լման, որ դանդաղ կերպով կը կազմուի, հետզհետէ ընթեռնելի դարձնելով իր բոցավառ դիմագիծերը եւ իր միշտ տրոհուած կառոյցը, աւելի նման մահացու վէրքի մը, ագահ պոռչտուքի մը, քան թէ ինչ որ բանաստեղծական ներշն­չումին տար­օրինակ կիզումները կրնային ենթադրել տալ գի­շեր­ուան մէջ։

Ճիշդ է որ կը խօսիմ տեսլիքի մը մասին որ տակաւին հասանելի չէ։ Բայց կը խօսիմ անոր մասին ճիշդ այդ պատճառով. մար­դոց գոյու­թեան պատճառին կամ նպատակին այդ անհասանելի յատ­կանիշը — որ պիտի չկարենանք աւելի ճշգրտու­թեամբ յատկանշել — այն իսկ խոչընդոտն է որ պէտք է մե՛նք յաղթահարենք, մա­ռա­խուղն է զոր պէտք է փարատենք, որպէսզի անհաւատի այդ աւետեալ երկիրը յայտ­նուի արեւահար։

Բայց այդ խոչընդոտը անոնցմէ չէ որոնք հասանելի կը դառնան ու կը յաղթահար­ուին երկար սպասումէ մը ետք։ Ճիշդ է, աւետեալ երկիրը հասանելի չէ տակաւին, բայց կտրուկ բառերով պէտք է ըսել. շատ բան չէ մնացած որպէսզի ըլլայ։ Մեզմէ սպասուա­ծ ճիգը սահմանափակ է եւ անոր սահմանները մեր ընտրութենէն կախեալ չեն, կա­խեալ են մեր գիտքելիքերու տարողութենէն։ Խուզարկումի մեթոտներ պատ­րաստ­ուած են որոնց շնորհիւ այսօր յստակ գաղափար մը ունինք նախնական ըն­կե­րու­­թիւն­ներու զգացական կառոյցին մասին։ Այդ ըն­կերութիւններու կառուց­ուած­քը — այն չափով որ մարդ էակը հոն մէկուսի աղիւս մը չէ — առասպելի եւ ծէ­սի վրայ հիմ­նուած է։ Նախ­նական կամ վայրենի ընկերութիւններու զգա­ցա­կան ար­ժէքով ծան­րաբեռնուած պատկերները եւ ծէսերը մեզի համար կը հանդի­սա­նան այդ հա­մայնքներու հիւսկէնը։ Եւ եթէ անցնինք այս երեւոյթներու փիլիսոփայական մեկ­նա­բանութեան, պիտի ընդունինք որ առաս­պել­ները եւ ծէսերը այդ համայնքներու էա­նիւթն իսկ կը կազ­մեն։ Արդ այդ էական պատկերացումները կարելի դարձնող մե­թոտները տա­կա­ւին չեն գտած իրենց կիրառ­ման գլխաւոր կէտը, քանի որ մինչեւ այսօր որպէս առար­կայ ունեցած են միմիայն մեզմէ հեռու գտնուող մարդկային գո­յութեան ձե­ւեր։ Հազ­ուա­դէպ բացառութիւնները յար­գելով, չկայ մէկը որ համարձակած ըլլայ այսօրուան ըն­կե­րու­թիւնը, այսինքն մեր «ապ­րած» ընկե­րու­թիւնը, կառուցային վերլուծումի մը առարկան դարձ­նել։

Հնարաւոր է որ տեսակ մը լռելեայն թապու մը արգելք կը հան­դի­սանայ այդպիսի փոր­ձերու դէմ։ Բայց պէտք է տեսնել որ մինչեւ վերջերս անոնք կը բախէին դժուա­րու­թիւն­նե­րու, որոնք կրօնական բնոյթ չունէին երբեք։ Ընկերային համայնքին գո­յութիւնը խորապէս պա­տռտուած էր, ամէն ինչ որ կրնանք կառուցային հիւսկէն նկա­տել՝ անցեալէն մնացած վերա­պ­րուկի վիճակին մատնուած էր. իրապէս կենդանի հիւս­կէն մը չէր, ոչ ալ կազմաւորուելու ճամբան բռնած հիւս­կէն մը։ Բայց հա­սա­րա­կաց գոյութիւնը որուն բոլորս կը մաս­նակ­ցինք վերջին քսան տարիներուն՝ այնպիսի շրջափոխութիւններ արձանագրած է, որ ասոնք մեր պատ­մական հասողութեան սահ­ման­նե­րուն մէջ՝ ամենէն արագ կատարուած շրջափո­խու­թիւն­ները կը հան­դի­սա­նան։ Իրենց այժ­մէ­ութեան պատճառով այդ դէպքերը որ այսօր ի վի­ճակի ենք վերլուծելու՝ ան­սպասելի ճոխութիւն մը կը պա­րունակեն իրենք իրենց մէջ, եւ այդ ճո­խութիւնը կը հա­կադրուի Ի. դա­րու առաջին տարիները յատկանշող աղկաղ­կու­թեան։ Ընկերային կա­ռոյցը կազմող հիւսկէնը մեր աչքին առջեւ ուռճացաւ ապշեց­ուցիչ զօրութեամբ մը, եւ այդ սկզ­բունք­ները որոնք անհետացող ընկերու­թիւններու մէջ հաս­տա­տ­ուած էին կենսունակութենէ զուրկ մնացորդ­ներու նման նկատի առ­նուեցան որոշ պարա­գա­ներու։ Մինչ­դեռ այդ նոր հիւսկէնը որուն մասին կը խօսիմ նախ­նական ընկե­րութ­իւններու հիւսկէնին հետ նոյնաբնոյթ է։ Անոր պէս առասպե­լա­կան ու ծիսական է, ուժեղ կերպով կը կազմուի ամենէն ազդու զգացական պատ­կեր­ներուն շուրջ։ Ամ­բո­խային մեծ շարժում­նե­րուն մէջ կը կազ­մուի, որոնք կանո­նա­ւորուած են զիրենք յափշ­տակող խորհրդա­նիշ­ներ գոր­ծա­­ծող արարողութեամբ մը։

Մեր բախտաւորութիւնը նաեւ այն է որ մեր գործը դիւրացած է շնոր­հիւ Ֆրէօյդի կա­տարած աշխատանքին, այդպիսի իրողութիւններ մեկ­նաբանելու ճամբով։ Բա­նա­կի եւ Եկեղեցւոյ զգացական կա­ռոյ­ցին վերլուծումը, ինչպէս որ Ֆրէօյդ ներկա­յացու­ցած է զայն իր Հա­ւաքական հոգեբանութիւն եւ եսի վերլուծում գործին մէջ, կրնայ նկատուիլ որպէս կեանքի բնոյթին մասին գիտութեան բերած ամենէն զարմանալի յայտ­նու­թիւն­ներէն մէկը։ Որով­հետեւ ան ներածական մը չէ միայն հասկնալու հա­մար մեծ միա­ւորական կազ­մա­ւո­րում­նե­րը։ Նախնական իրողութիւններու ճանա­չու­մը կատար­ուած ըլլալով, Ֆրէօյդի վեր­լուծումին տուեալները ճամբան կը բանան ամէն տե­սա­կի ընկերային կառոյցներու ընդհանուր ճանաչումին, ըլլա՛ն անոնք Եկեղեցի թէ կրօ­նա­կան միաբանութիւն, բանակ թէ զինեալ խմբակ, գաղտնի ընկերու­թիւն թէ քաղաքական կուսակցութիւն։ Եւ եթէ Ֆրէօյդ չէ տարած աշ­խատանքը մինչեւ կենդանի ձեւա­ւո­րում­ներու վերլուծումը, կրնանք ըսել որ իր հետե­ւորդ­ներուն ուրիշ ելք չէ ձգած. պէտք է իրե՛նք անցնին գործի։ Եւ ո՛չ միայն եղածին վեր­լուծումը կա­րե­լի է այսօր տարբեր իմաստներով, բայց ատկէ ան­դին կարելի դարձած է նաեւ նոյն երեւոյթին փորձ­ըն­կա­լումը, այս­ինքն ճանա­չու­մէն ներգործութիւն անցնելու փորձը։ Ուրիշ երկիր­նե­րու մէջ ծա­ւա­լած եւ գոյութիւնը փակած ու բեւեռած մեծ միա­ւո­րա­կան կազ­մա­ւորումներուն դէմ յանդիման, հնարաւոր է այսօր փորձել կրօնական բնոյթ ունե­ցող շարժում մը, տեսակ մը «Եկեղեցի», որ գոյութիւնը պի­տի միաւորէր ո՛չ միայն ուժերու բաղադրումի մը անմիջական պէտ­քերուն պատասխանելու նպա­տա­կով, այլ նոյն այդ գոյութիւնը ազատագրելու նպատակով։

Կարեւոր է հոս ճշգրտօրէն եւ նոյնիսկ բրտօրէն ճշդել թէ ինչպէս կը ներկայանան այդ կարելիութիւնները։ Սկսայ գիտութեան մասին խօ­սելով։ Հիմա կը խօսիմ փորձ­ընկա­լումի մասին։ Բացայայտ է որ բառապաշարը հոս դիւրիմացութեան մը պատ­ճառ կ՚ըլ­լար եթէ դոյզն իսկ չափով պահէինք փորձընկալումին ենթարկուածութիւնը գիտու­թեան (մինչդեռ անխուսափելի է այդ ենթարկուածութիւնը երբ խնդրոյ առարկան մարդկային կեանքը չէ)։ Մեր նկատի առած պա­րա­գային, փորձընկալումը կը գերակշռէ այնքա՛ն տիրական կեր­պով, որ ծիծաղելի պիտի ըլլար զայն բժշկութեան նմանցնելը։ Բժշկութիւնը ի հարկէ միմիայն միջին եզրերու վրայ կ՚աշխատի, օր­գաններու, պաշ­տօններու, որոնք կրնան կեանքին համար անհրաժեշտ ըլլալ, բայց որոնք այդ կեանքին նպատակակէտը չեն կազմեր։  Ընկե­րա­բա­նու­թիւնը — եւ աւելի ճիշդ խօսելով՝ առասպելաբանական ըն­կե­րա­բա­նութիւնը — ուրիշ առար­կայ չունի ընդհակառակը եթէ ոչ մարդուն այդ նպատակակէտը, որ իրմէ անդին կը գտնուի։ Կարելի է նոյնիսկ ըսել որ առասպելները ան­հատական գոյու­թիւն­ները միա­տարրող կի­զա­կէտերէ աւելի բան մըն են. անոնց հա­մար մարդ կրնայ իր ամենէն թանկագին ունեցուածքը նուիրել, այսինքն՝ իր արիւնը։ Գոյու­թիւ­նը հոս, եւ հո՛ս միայն, կը հասնի գոյաւորի ամ­բող­ջա­կանութեան, եւ այդ­տեղ՝ գլխա­պտոյտ պատճառով այդ ծանրա­խոհ պահուն՝ ինչ որ տա­կա­ւին պաշտօն էր միայն — գիտութիւնն ալ մէջը — կը հրա­ւիր­ուի լռու­թեան։ Որովհետեւ նոյնիսկ եթէ ան միակ միջոցն է որուն ստիպուած ենք դիմելու կիսամութին մէջ յայտ­նա­բերելու համար ա՛յն որ կարեւոր է մեզի համար, յայտ­նա­բերելու ծառայող այդ միջոցը չի շփոթուիր յայտնաբերուածին հետ։ Եւ ուրեմն ի սկզբանէ պէտք է շեշտը դնել երկու կէտի վրայ.  1) մեր պարագային, գի­տու­թիւնը չի կրնար արգիլել որ իր առարկային մէջ տեսնենք այնպիսի արժէքներ զորս ինքը դատապարտուած է նկատելու առանց զանոնք կարենալ բա­նականօրէն հիմնա­ւո­րե­լու, 2) փոխադարձաբար, մեր մէջ չկայ ո՛չ մէկ նախագոյ զգա­ցական որոշադրում որ կարենար մեղմել գիտութեան պաղ առարկայականութիւնը։

Եւ հաստատապէս այս վերջին կէտը էական է այն պահուն երբ ստիպուած եմ շեշտը դնելու ընտրութիւն կատարելու անհրաժեշ­տու­թեան վրայ։ Ի հարկէ փորձընկալումի երկու մեթոտներ, արմատապէս հակադիր մեթոտներ, կը ներկայանան յառաջա­գու­նէ։ Առաջինին համաձայն, որեւէ փորձընկալում հնարաւոր պիտի ըլլար, այսինքն մեր միակ նպատակը պիտի ըլլար հասա­րակաց գոյութիւն մը ստեղ­ծել, ըսենք՝ «Եկե­ղեցի» մը, որ վերջին հաշուով կուսակցութիւն ալ կրնար հանդիսանալ։ Երկրորդին հա­մաձայն, պիտի մեկնէինք անդր­ան­ցական հեղինակութեան կողմէ յայտնա­գոր­ծ­ուած քանի մը սկզ­բունքներէ։ Արդ երկու լուծումներէն ալ հարկ է հեռանալ։ Նպա­տա­կակէտ մը կայ, այո, զոր կարելի է առաջուընէ որոշադրել, առանց ո՛չ մէկ յայտ­նա­­գոր­ծութեան մի­ջա­մտութեան։ Այդ նպատակակէտն է՝ վերագտնե՛լ գոյաւորին ամբողջականու­թիւնը։ Չեմ կարծեր որ անհրա­ժեշտ ըլլայ, ոչ իսկ օգտակար, որեւէ ուրիշ սահ­մա­նափակում ներ­մուծել գոր­ծին մէջ, բայց ինքն իրմով արդէն իսկ այդ­պիսի ծրագիր մը բազմաթիւ հնարաւորութիւններ դուրս կը ձգէ։ Ան­կատարակոյս բան մը կը մնայ այն հսկայ ազա­տու­թենէն որ նախագահած է մարդ­կային միատար­րու­թիւն­ներու կազմաւորման, քանի որ առանձին էակ­­ները միշտ տրամադրելի են ագուցումի մը հա­մար։ Բայց որոշ պարա­գա­նե­րու, ամբողջականութեան փնտռտուքը կախեալ է այն բո­լոր այլափո­խում­­նե­րէն որոնց ենթակայ է մարդոց կեանքը։ Պահը էական է։ Կէտ մը եւս. ամբող­ջականութիւնը կը պահանջէ ա՛յն՝ ինչ որ մարդիկ սովորաբար դուրս կը ձգեն խելա­մտութեան անունով, մինչ­դեռ այդ խելամտութիւն ըսուածը ծե­րացումի նշան է միայն։ Ամ­բող­ջականու­թիւնը կը պահանջէ որ կեանքը միանայ ու ձե­ւով մըն ալ շփոթ­ուի մահուան հետ շուայտանքի ձեւով։ Փոր­ձառութեան նպա­տա­­կը պիտի ըլլայ ուրեմն մահուան մտահոգութենէն ձեր­բազատ կեան­քի մը հա­տուա­­ծա­կան եւ դատարկ վիճակէն անցնիլ այդ տե­սակ մը բիրտ եւ հեղձուցիչ վերա­դարձին (reflux), ամէն ինչի վերա­դար­ձին որ կը պա­տահի կարծես թէ շատ մը հոգե­վարք­նե­րու ըն­թաց­քին։

Այս կամ ասոնց նման նկատողութիւններէն անդին, տեղ թող տրուի ազատութեան։ Մեր տրամադրութեան տակ գտնուող առասպելները կամ աւելի ճշգրիտ արտայայ­տուելու հա­մար՝ առասպելական պատ­կեր­ները կարելի չէ ժխտել։ Քիչ առաջ վանա­կաններու մասին խօսե­ցայ։ Ո՛չ մէկ ձեւով վանական դառնալու նպատակ ունինք։ Ոչի՛նչ ունինք հասարակաց Քրիստոնեաներու փոքրոգութեան հետ։ Ազատ էակներ ենք։ Անսահման վեհանձնութիւն մը, յունական, այսինքն՝ երջանիկ միամտութիւն մը, եւ նոյնիսկ տրամադրութեան տղայական ոստումներ։ Այդ տեսակ մը երեխա­յա­կան ագա­հու­թիւնը որով կը մօտենանք այդ վայրին ուր մեր գոյութիւնը ընծայուած է, նժա­րին վրայ դրուած է, նորատեսակ քրիստոնէական փոքրոգութիւն պիտի ըլլար առանց վեհ­անձնութեան։ Թող առասպելները իրար ջնջեն, թող բազմապատ­կուին, թող իրար ատեն։ Ակնաղբիւրներու անբան սուր­բե­րուն թող նմանին, եւ ո՛չ թէ Քրիստոսին։ Եւ եթէ կարող են, իր ստր­կական պաշտօնէն, այսինքն՝ Աստուծմէ պար­պուած տիեզերքի մը դէմ յանդիման, թող կեանքը տօն դարձնեն, այդպիտի ազատ խա­ղար­կումի մը աստիճանին հաւասարելով։

Գիտեմ որ անգամ մը եւս՝ մէկ մասը միայն կրցայ ըսել ըսուելիքին։ Կարծեմ եթէ ի վիճակի ըլլայի հաղորդելու, իրապէս հաղորդելու, տե­սածս, եւ միեւնոյն ժամանակ տեսածիս դիմաց զգացած վերացումս, զիս լսողներուն համար անխու­սափե­լի հետեւանքը պիտի ըլլար հան­գս­տացում մը, ազատագրում մը, գործի դիմելու եւ դի­մա­ցինները խլրտեցնելու պէտք մը, համ­բերաբար եւ ահաւոր կեր­պով եր­ջանիկ պէտք մը։ Բայց ինչ որ ինծի համար պայծառ է, հա­կա­ռակ բո­լոր ճիգերուս՝ միւս­ներուն աչքին կրնամ դարձնել միայն քիչ մը նուազ մթագին։ Կ՚ուզեմ միայն աւել­ցնել ինչ որ կը զգամ ի խորոց սրտի. որ այդ բոլոր զգացածներուս մէջ, ես կ՚ան­հետանամ նոյնքան որքան՝ արձակուած փոքր ճիչ մը։

Print

Թողել մեկնաբանություն

Your email address will not be published. Required fields are marked *

eleven + fourteen =