hero

 

 

1

Երեւութաբանութիւն

1967ին լոյս տեսած Զարեհ Որբունիի Թեկնածուն հայերէն լեզուով գրուած ամենէն տպաւորիչ վէ­պե­րէն մէկն է, իսկական դարագրուխ կազմող երեւոյթ մը հայ գիրի եւ հայ միտքի պատ­մութեան մէջ։ Թող տա­րօ­րինակ չթուի, եթէ ըսեմ որ ամենէն տպա­ւորիչը ըլլալէ զատ՝ նաեւ ամենէն իրաւն է։ Յաղ­թանակ մըն է։ Քառասուն տարի սպա­սելէ ետք, այդտեղ վեր­ջապէս՝ Որ­բու­նի կը վերա­հաստատէր «Հալա­ծ­ուածներ»ու շար­քին հետ իր կոր­սնցուցած կապը, կը դի­մա­գրա­ւէր ու կը յաղթահարէր իր մէջ «վէպին լռութիւն»ը, կ՚անդրադառնար անոր, կ՚ար­­ձանա­գրէր զայն։ Այս ամբողջը եղա՞ծ էր Եւ եղեւ մար­դ վէպով արդէն իսկ։ Այո, բայց մա­սամբ միայն։ 1964ի Եւ եղեւը շարքէն դուրս էր։ Այդ վէպով Որբունի իր ուժերը հա­ւաքած էր, «հում» տուեալները դրած էր կողք կողքի, գրած էր անոնց փոխա­դարձ ու հա­մահնչիւն տիրապետութեան ներքին օրէնքը, ու­սո­ղա­գէտի մը պէս որ նոր հորիզոն մը կը բանայ տասնամեակներէ ի վեր չլու­ծ­ուած խնդիրի մը մօտենալով կատարելապէս նոր մեթոդով մը, աւետած էր Սփիւռ­քի նոր մարդը նաեւ, ինքնագիտակցութեան հասած, անցեալի աղտեղութենէն ձերբա­զատ, քաշողութեան ու վանողութեան զոյգ ուժերուն հետ իր հաշիւները մաք­րած, պատրաստ՝ օտարութիւնը (եւ ուրեմն նաեւ ինքզինք) ըն­դու­նելու ինքն իր մէջ։ Այո, այդ ամբողջը ըրած էր, բայց շարքը կը մնար խանձա­րու­րի մէջ, կամ քայլ մը եւս ետ եր­­թա­լով՝ կը մնար սաղ­մնային վիճակի մէջ։ Շարքին վե­րա­դառնալով է, որ Որ­բունի պիտի կարենար վէպին լռութիւնը բացատրել ինքն իր աչ­քին, պիտի կարենար սրբա­գրել ա՛յն ինչ որ այդքան երկար տա­րի­ներ արգիլած էր անոր ան­խոչընդոտ գրա­ռու­մը, պիտի կա­րենար նաեւ երեւան բերել ու համոզիչ դարձնել վի­պա­շարքի մը ան­հրա­ժեշտու­թիւ­նը։ Ինքը առաջինն էր ի հարկէ հայ գրականութեան երկ­հա­րիւ­րա­մեայ պատ­մութեան մէջ՝ որուն ուղեղէն ներս վէպ ըսուածը ինքզինք պար­տա­դրած էր վի­պա­շար­քի մը եղա­նա­կով, եւ ոչ թէ միայն առան­ձին վէպի մը կամ անջատ վէ­պերու ձե­ւով ու տեսքով։ Ինչո՞ւ վիպա­շարք մը։ Այո, ին­չո՞ւ վիպա­շարք մը։ Կար անշուշտ Փրուստին օրինակը, այդ տա­րիներուն այնքան գրա­ւիչ իր նորութեամբ, արդէն իսկ առասպելի վերածուած նորու­թեամբ։ Փրուստի ազ­դե­ցութիւնը սակայն ամէն ինչ չի բա­ցատրեր ու վերջին հաշուով՝ որեւէ կապակ­ցու­թիւն չեմ տեսներ Որբունիի եւ Կոր­սուած ժամանակին ի խնդիր վի­պա­շարքի հեղի­նա­կին հետ։ Որբունիին վէպերը շեշ­տա­կիօրէն Ֆրէօյդեան իմաստով հոգե­վերլուծական տա­րողութիւն մը ունին։ Ու ժա­մա­նակին հետ անոնց կապակցութիւնը պայ­­մա­նա­ւորուած է Դէպքին կառոյցով։ Տքնա­ջան աշխատանք մը կը տանին ապա­ցուցելու հա­մար որ կոր­ծա­նիչ Դէպ­քին ժա­մա­նակայնութիւնը պատմական ժամանակէն (ուրեմն նաեւ պատ­մա­գէտներու գի­տու­թենէն) անդին է, անկէ անկախ է, չ՚ուզեր պատ­կա­նիլ անոր։ Հոգե­վեր­լուծումի եւ ժամանակայնութեան վերաբերեալ այս երկու կէտե­րը չեն խօսիր Փրուստեան ազ­դե­ցու­թեան մը ի նպաստ։

Ինչո՞ւ վիպաշարք մը ուրեմն։ Ծրագիր մը կ՚իմաստաւորուի իր աւարտէն (եւ երբեմն ալ, յարակարծական կերպով, իր անաւարտ մնալէն, ինչ որ պարագան եղած է օրինակ Յակոբ Օշականի Մնացորդացին)։ Աւարտէն ստացուած իմաստը չի կրնար ըլլալ ա՛յն՝ ինչ որ կար հեղինակի մը մտքին մէջ սկիզբէն։ Բայց հակադարձաբար՝ եթէ հե­ղինակը չձեռնարկէր իր գործին, անոր տալով իր երեւակայած իմաստն ու նպատակը, դէպի աւարտն ու անաւարտը ճամբայ մը բացող աշխատանքէն խուսափած պիտի ըլլար, իմաս­տաւորումը երբեք պիտի չկատարուէր։ Վիպաշարքի մը ծրագիրը  ուր­եմն ժամանակին հետ կնքուած դաշինք մըն է, իմաստաւորումի յոյսով։ Մեր ըն­թեր­ցումը վիպաշարքին մէջ կը կարդայ «վերապրողի երեւու­թա­­բա­նու­թիւն» մը։ Որ­բու­նի սկիզ­բէն չէր կրնար գիտնալ որ ա՛յդ էր իր ուզածը, որ ա՛յդ էր վէպէն իր սպասածը, կամ աւելի ճիշդ՝ որ հո՛ն պիտի տանէր զինք վէպին գրա­ռումը,  եւ ուրեմն որ ա՛յդ էր վէպին սպասածը իրմէ։ Վերապրողը կ՚ուզէր վիպաշարք մը, որպէս վեր­ապրող, այս­ինքն՝ որ­պէս մեռեալ վկայ։

«Երեւութաբանութիւն» բառը թող ծանր չթուի։ Փիլիսոփայական ծրագիր մը չէ որուն հետամուտ էր հեղինակը։ Խօսքը հոս Հուսսերլի կամ Հեգելի երեւութաբա­նու­թիւնը չէ։ Եւ սակայն հետապնդուածը վերապրողին փորձառութիւնն էր, այնպիսի փորձառու­թիւն մը որ իրական կոչուած կեանքին մէջ որեւէ վերապրող պիտի չկա­րենար իրե՛նը կո­չել, հետեւաբար փորձառութիւն մը որուն ենթական վէպն էր, եւ ո՛չ թէ անհատ մը, փոր­ձառութիւն մը որ կը կատարուէր վէպին միջոցաւ եւ վէպին ընդ­մէջէն, փորձա­ռու­թիւն մը որ ուրեմն պէտք ունի այսօր մեր կողմէ տարուելիք յատուկ աշխատանքի մը, վեր­լուծուելու եւ ընկալ­ուելու հա­մար։ Ինչո՞ւ երե­ւութաբանութիւն մը։ Զուտ յա­րա­կարծիք մը չէ՞ խօսիլ «երեւու­թաբանութեան» մա­սին, հոն ուր չկայ փորձ­նական են­թա­կայ մը որ ստանձնէր վերապ­րողի կառոյցը։ Ճիշդ ա՛յդ է որ խորհր­դաւոր է, ու կը կարօտի բացայայտումի, կը պա­հանջէ նոր լեզու մը պատ­րաս­տել այդ են­թա­կայէ զուրկ փորձ­ընկալումին համար։ Որպէս վերապրող խօսողը չի կրնար փորձ­նա­կան ենթակայ մը ըլլալ, ես կամ դուք, մեր առօ­րեայ հոգերով, կեանքի մասին մեր պատ­կե­րա­ցում­ներով, չի կրնար ըլլալ անձ մը, որ ինքն իր վկան է։ Ա՛յդ է սակայն ամէն երե­ւու­թա­բա­նու­թեան ենթադրութիւնը. ինքն իր վկան հանդիսացող են­թա­կայ մը կ՚են­թադրէ միշտ։ Եւ այսուհանդերձ հետա­պն­դ­ուածը հոս մեռեալ վկային երե­ւու­թաբա­նու­թիւնն է։ Նոյն տեսակի հարցի մը առջեւ կը գտնուէր Վալտեր Բե­նիա­մինը գերմա­նա­կան ողբեր­գակ թատրոնին (եւ այդ թատրոնին մէջ կամ անոր ընդմէջէն՝ մելա­մաղ­ձոտութեան վիճա­կին) յատկացուած իր մենա­գրու­թեամբ, երբ կ՚ըսէր հետե­ւեալը.

Ամէն զգացում առնչուած է յառաջագունէ գոյացող առարկայի մը եւ այդ առարկա­յին ներկայացումը անոր երեւութաբանութիւնն է։ Ողբին տեսաբանութիւնը… հե­տե­­ւաբար կրնայ միայն ընդլայնուիլ այն աշխարհին նկարագրութեամբ՝ որ մե­լա­մաղ­ձո­տին նայուածքին առջեւ կը բացուի։ Որովհետեւ զգացումները… ինքնա­բե­րա­բար կը պատասխանեն աշխարհի առարկայական կառոյցի մը։ Եթէ ողբերգակ թա­տ­րո­նին համար օրէնքները կը գտնուին ողբին մէջ ծուարած,… անոնց ներ­կա­յացումը նուիր­ուած է ո՛չ թէ հեղինակին կամ հանդիսատեսներուն զգացական վիճակին, այլ զգացո­ղու­թեան մը որ անկախ է որեւէ փորձնական ենթակայէ, ու ներքնապէս առնչուած է առարկայի մը լիութեան[1]։

Տարօրինակ հատուած մըն է այս մէկը, կ՚ընդունիմ, ու այդ իսկ պատճառով՝ կարօտ է աւելի հանգամանաւոր պարզաբանումի քան այն մէկուն՝ զոր կրնամ հրամցնել հոս։  Մէկ քով կը ձգեմ մանաւանդ սուգի եւ ողբի տեսաբանութիւնը եւ անոր առնչութիւնը մելամաղձոտին հետ։ Առարկան հոս կառոյց մըն է, «աշխարհ»ին կառոյցը, այնպէս՝ ինչ­պէս կ՚երեւի ան մելամաղձոտին աչքով։ Այդ կառոյցին «ներկայացում»ը անոր երե­­ւու­թաբանութիւնն է, կ՚ըսէ Բենիամին։ Եւ անշուշտ «ներկայացում» բառը կը գոր­­ծածէ նա­եւ թատերական իմաստով։ Բայց որո՞ւն զգացումներն են, որ պիտի ներ­կա­յա­ցուին բեմին վրայ որպէս սուգ ու ողբ, որո՞ւն կողմէ պիտի ընկալուին։ Այս հար­ցու­մին, Բե­նիամին կը պատասխանէ. ո՛չ հեղինակին, ո՛չ ալ հանդիսատեսներուն։ Ուրեմն ան-են­թա­կայ փորձընկալում մըն է, որեւէ ենթակայէ եւ ենթակայութենէ ձերբազատ։ Այսու­հանդերձ Բենիամին կը գործածէ երեւութաբանութեան լեզուն, վի­­ճարկողական ձեւով։ Իրեն հետեւելով՝ պէտք է կարենալ երեւակայել փորձընկա­լում մը առանց են­թա­­կայի։ Այսքանը բաւական է առ այժմ՝ «երեւութաբանութիւն» բա­ռին գործա­ծու­թիւ­նը հոս արդարացնելու հա­մար։

Ուրեմն՝ վերապրողի երեւութաբանութիւն մը, ուր խօսո՛ղը, նկարագրո՛ղը, թելա­դրո՛ղը, գրելու մղո՛ղը պիտի ըլլայ մեռեալ վկան։ Եւ քանի որ այս ամբողջը պիտի կատարուի վէ­պի մը մէջ, մեռեալ վկան է որ պիտի արդարացնէ եւ իմաստաւորէ վէպը որպէս շրջա­վայր, որպէս ընկալումի միջոց, ինքն է որ պիտի ըլլայ վէպի թեկնածուն, որ կը նշանակէ նաեւ՝ վիպելու արարքին թեկնածուն։ Գրելու հրահանգը եւ հրաւէրը պիտի գան մեռեալ վկայէն, պի­տի ժառանգուին իրմէ։ Միեւնոյն ժամանակ՝ քանի որ Թեկնածուն կոչուած վէպին կեդրոնը թառած՝ վերապրողի մը վկայութիւնը կայ, ի հարկէ՝ գրա­կան վկայութիւն մը, քանի որ վէպին մաս կը կազմէ, նոյն արար­քով ու մէկ անգամէն՝ նաեւ վկայելու գոր­ծո­ղութիւնն իսկ է որ խնդրոյ առարկայ կը դարձուի, հարցման նշանի մը կ՚արժանանայ, ու կը ստիպէ որ իւրայատուկ ձեւով կրկնենք հարցում մը որ ուրիշ հազար ձեւերով դրած ենք արդէն իսկ տարբեր առիթներով. ինչի՞ մասին կը վկայեն (ի՞նչ կ՚ընեն, ինչի՞ կը ծառայեն, ո՞ր անտես կոչին ու պար­տադրանքին կ՚են­թարկուին եւ կը պատասխանեն) բոլոր այն վկա­յու­թիւն­ներն ու վկայագրու­թիւն­ները որոնք չեն բխիր մեռեալ վկայէն, որոնք չեն ար­տա­սանուած  վկայի մահուան դիրքէն։ Ու այդ ձե­ւով, Որբունին առաջին անգամ ըլլալով կը խնդրա­կանացնէր վիպական պա­տումին ու վկա­յագրական պա­տու­մին միջեւ յա­րա­բերութիւնը, բան մը որ եւրո­պա­կան ու ամերի­կեան ակադեմական շրջա­նակնե­րուն մէջ նորոյթ պիտի դառնար քա­նի մը տասնամեակ ետք միայն, հրէական Ողջա­կէ­զին շուրջ նոր հաւաքուող կամ նոր ուսումնասիրուող վկա­յա­գրութիւններու եւ գրա­կա­նութեան քննարկումով։ Ու եթէ արտօնուած է ընկա­լու­մի ժա­մանակը նկատի առնող դիտողութիւն մը եւս, պէտք էր երկար շրջանցք մը կա­տարէի ես ալ վկա­յա­գրութեան շուրջ ընթացիկ փիլի­սո­փա­յական մտորումներէն, որ­պէսզի ուժն ամ­բարէի որ­բու­նիական Թեկնածուին (վէպին եւ անձին) հետ չափուելու։ Ժառանգաբար չէր տրուած ինծի այդ ուժն ու այդ կա­րո­ղու­թիւնը[2]։

Թեկնածուն փարիզեան վէպի Շահնուրեան համաստեղութեան չի պատկանիր։ Անս­պա­սելի կերպով՝ նոր անջրպետ մը բացուած է հոն, նոր խնդրականութեան մը հե­տա­մուտ։ Յաջորդ (Ասֆալթը եւ Սովորական օր մը) վէպերով՝ Որբունի պիտի վե­րա­դառ­նար Շահնուրեան համաստեղութեան ու կէտ առ կէտ պիտի քակէր ու զանցէր զայն։ Ի՞նչ է «համաստեղութիւն» կոչածս։ Այն հմայիչ շրջանակն է, այն առաջին ագոյցն է, որուն մէջ Սփիւռքեան փորձառութիւնը ստիպուած էր հանդիպելու օտարին, կազ­մա­կերպելու օտարին հետ քաշողական ու վանողական դիմառդիմութիւնը, ստիպ­ուած էր օտարին մասին ենթա­դրու­­թիւնը սրբագրելու պատկերին ընդմէջէն, օտար կինը անհետացնելու տղաբերքի չար­չա­րանքին մէջ, օտարին զուգաւորումը պատ­կերա­ցնե­լու եւ այդ զու­գա­ւորումէն սերած կործանիչ բրտութիւնը արձանագրելու, անոր են­թարկուելով գրեթէ մարմնա­պէս։ Որբու­նիի մօտ, Թեկնածուն կոչուած վէպէն անդին, այդ վէպով բացուած հնարաւո­րու­թիւններուն շնորհիւ, Շահ­նու­րեան այս բոլոր բնա­նիւթերը կրկ­նելո՛ւ եւ կրկնու­թեամբ՝ բացայայտելո՛ւ հա­մա­կար­գա­յին ու յափշտակիչ աշխա­տանք մը կայ։ Ահա՛ քոյ­րերուն միջեւ սեռային մերձեցումի տեսարանը[3]։ Ահա՛ Նի­քոլին տանջալից մահը, Աս­ֆալթը վէպին մէկ ծայրէն միւսը։ Ահա՛ Մինասին յան­ցապարտութիւնը, ամ­բաստանու­թեամբ մը որ կ՚ուղղէ ինքն իրեն, քանի որ ինքն էր մահ­ուան պատաս­խանատուն, ամ­բաստանու­թեամբ մը որ կրկնուած է ա՛լ աւելի յստակ կեր­պով յաջորդ վէպին՝ Սո­վո­րական օր մըին մէջ, երազի մը ընդմէջէն։ Մին­չեւ իսկ այս վէպին մէջ հօր կերպարին սրբագրութիւնը կ՚արձագանգէ Շահնուրեան «ռը­թուշ»ին, լուսանկարի մը վրայ կա­տար­ուած սրբագրա­կան աշխատանքին, ու կը տեղափոխէ զայն աւելի խոր մա­կար­դակի մը, փո­խե­լով ամ­բող­ջովին անոր իմաստը։ Այս ամ­բողջին մէջ կայ հաւա­նաբար Շահ­նու­րին հետ մրցակ­ցութեան բաժինը,  լայն չափով անգիտակից, կայ ան­կէ անդին անց­նելու, վէպը ար­դի­ականացնելու ստի­պո­ղու­թիւնը, կայ վէպին էութեան կամ ծնուցիչ կէտին վե­րա­դառ­նա­լու պէտքը, որոնք կը բացա­տրեն Որբունիի այս վէ­պե­րուն կրկնո­ղա­կան հան­գամանքը։ Կրկնելով՝ սրբա­գրել։ Ու սրբագրելով՝ կրկնել[4]։ Ա՛յդ էր շարքին ծրա­գիրը, վաթսու­նա­կան թուա­կան­ներու վե­րա­կենդանացումով եւ իրա­գոր­ծու­մով։ Բայց այդ կրկնողական սրբագրու­թիւ­նը իր կարգին կարելի կը դառնար միմիայն որովհետեւ իր­մէ առաջ ար­ձանա­գրուած էր մեռեալ վկայէն հասնող գրելու մղումը, գրելու թե­լա­դրան­քը։ Ահա­ւա­սիկ ի՛նչ որ պէտք է ցոյց տանք հիմա։

vorbuni z

Որբունին( լուս. ԳԱԹ արխիվ)

2

Եռաստիճան կառոյց մը

Թեկնածուն վէպին մէջ պիտի կարդանք նախ սրբագրական գործունէութիւնը։ Այդ ընե­լու համար՝ յիշեցնենք վէպին բացայայտ կառոյցը եւ ամենէն առաջ՝ անոր պատ­մած պատ­մութիւնը։ Գրեթէ ամբողջութեամբ երրորդ դէմքով գրուած այս վէպին պատ­­մա­սանը, ինչպէս «Հալած­ուած­ները» շարքին պատկանող միւս հատորներուն մէջ, Մինասն է, նոյն այն Մինասը որ 1929ի վէպին՝ Փորձըի վերջաւորութեան՝ փախած էր Մար­սէյլէն, ետին ձգելով տախ­տա­կամածին վրայ փռուած մօրը դիակը։ Կոտո­րակ­ուած ձե­ւով, ժա­մանակային ետ ու դարձերով, վէպը կը պատմէ ուրեմն Մինասին հան­դիպումը ուրիշ հայ երիտասարդի մը՝ Վահագնին հետ, Փարիզի մայթերուն վրայ, սրճարանի մը դար­պասին, անոնց բա­րեկամութիւնը, հինգ ամսուան կե­ցու­թիւնը մգլոտած պան­դոկի մը սենեակին մէջ, անոնց ընկերու­թիւ­նը Փարիզ ուսա­նե­լու եկած թուրք տղու մը հետ, Թուրքին սպա­նու­թիւ­նը Վահագնի ձեռքով, ու ամիս մը ետք՝ Վահագնին անձնա­սպա­նու­թիւնը։ Վէպը կը սկսի անձնաս­պա­նութենէն ան­մի­ջապէս ետք, Մինասին կողմէ գրուած նամակով մը, որ Վահագնին հայ «նշանած»ին՝ Արշա­լոյսին պէտք է ծանուցանէ պա­տա­հածը, զգուշանա­լով մտե­րիմ ոճէն, որպէսզի սու­գին հետ զուգահեռ՝ աղջիկը (որ իրա­կա­նութեան մէջ՝ Վա­հագնին օրինաւոր կինն է եղեր, ինչպէս Մինաս կը հասկնայ աւելի ուշ) չտարուի յոյսերով ու չկապուի Մի­նա­­սին։ Վէպը կը պատմէ նաեւ Մինասին սեռա­յին աշկեր­տու­թիւնը Հոռթանսին հետ, որ­պէս պատումի երկրորդական գիծ մը։ Վէպին կեդրոնը կը գտնուի Վահագնին ձգած ու Մինասին ուղղուած նամակը, որուն մէջ Վա­հագն կը բա­ցա­տրէ իր զոյգ արարքին (սպա­նութեան եւ անձնասպանութեան) պարա­գա­ներն ու դրդա­պատ­ճառ­նե­րը։ Այդ նամակն է անշուշտ որ կը հանդիսանայ Մի­նասին կողմէ կա­տարուած դէպ­քե­րու վերակազմութեան առանցքը։ Կարելի է կարդալ զայն ի միջի այ­լոց՝ որպէս վերապրողի մը վկայութիւնը։ Լման Ի. դարու հայ գրակա­նութեան մէջ՝ միակ օրի­նակն է գրական վկայագրութեան մը, այսինքն՝ վկայա­գրութեան մը որ կը հրամ­ցուի որպէս այդ՝ գրական գործի մը մէկ դերակատարին կողմէ։ Բնական է՝ վկա­յա­գրու­թեան մէջ պատմուածն ալ պիտի կարդանք իր կարգին։ Բայց նոյնքան կա­րե­ւոր է հոս անդրադառնալ վկայագրութեան օրինավիճակին։ Վէ­պին բացայայտ կառոյ­ցը կը ստի­պէ որ անդրադառնանք այդ օրինակիճակին, նախ ան­շուշտ վէպին մէջ, բայց նաեւ վէպէն անդին ընդհանուր առմամբ։ Ահաւասիկ ինչ որ աննախընթաց է, ու ո՛չ մէկ տեղ չէ կա­տարուած նոյն ուժգնութեամբ։ Վկայագրութեան օրինավիճակը քննե­լու կը մղէ վէպը իր բարդ կառոյցով, ու ա՛յդ է որ իր նմանը չունի ուրիշ որեւէ տեղ։

Ըսի՝ գրեթէ ամբողջութեամբ երրորդ դէմքով գրուած վէպ մըն է Թեկնածուն։ Պէտք է յիշեցնել որ Փորձը ծայրէ ծայր՝ առաջին դէմքով գրուած էր։ Թեկնածուին մէջ առա­ջին եւ երրորդ դէմքերու միջեւ անցումին կառուցային բացատրութիւնը տրուած է վէ­պին դէպի վերջաւորութիւնը գտնուող հատուածի մը մէջ, որ կը սկսի սապէս. «Բուն հար­ցը յատակագիծ ունենալը չէ։ Ութ օր է՝ գրիչ կը խաղցնեմ։ Աճապարելու է։ Ինչպէ՞ս չաճապարել։ Այն օրուընէ ի վեր որ գաղափարը յղացայ, հանգիստ չունիմ։ […] Միտքէս չէր անցած երբեք որ օր մը կրնայի արձակով արտայայտուիլ…» (էջ 168-169)[5]։ Խօսողը Մինասն է։ Որոշեր է Վահագնին պատմութիւնը գրել։ Մինասը բա­նաս­տեղծ է։ Առաջին անգամն է որ արձակ կը գրէ։ Ուրեմն Փորձըին մէջ առաջին դէմքով իր մասին գրողը ինքը չէ՛ր։ Կը գրէ որովհետեւ Վահագնին թելադրանքը կայ, որ կը մղէ գրելու։ Նոյնպէս՝ առաջին անգամն է որ կը հանդիպինք այդ թելա­դրան­քին։ Սրճարանին դար­պասը նստած է, նոյն այն դարպասը ուր սովորութիւն ունէր Վա­հագնին հետ նստելու, ահաւասիկ (էջ 170).

Այդ տեսակ պահու մըն է որ ինծի պարտադրուեցաւ։ Այդպէս, առանց որ նախապէս նման բանի մը վրայ խորհած ըլլայի։ Դուրսէն ներս նետուեցաւ ու հոն մնաց, տա­րա­ծ­ուելով, ինքզինքը պարտադրելով եւ իմ կամքս եղաւ իր կամքը։ Ըսաւ, գրէ՛։

Մինաս միեւնոյն ժամանակ կը դիմադրէ ու կը հպատակի Վահագնի կամքին։ Ինչո՞ւ գրել ի վերջոյ, «բոլորովին անձնական իրողութիւն մը ինչո՞վ կրնայ հետաքրքրել ու­րիշները»։ Եւ ուրեմն պատճառաբանութիւններ կը փնտռէ, ո՛չ թէ չգրելու, այլ՝ գրե­լո՛ւ համար, բայց գրելու իբր թէ անկախ մնալով Վահագնի պարտադրանքէն։ Եթէ մտա­ծումդ դուն քեզի պահես, կը խենթենաս։ Ահա՛ ինչու կ՚ուզէ գրել, իր բառերով (էջ 171).

Արդէն այսպէսով մարդ ինքզինքը կը յանձնէ խենթութեան, առանձնութեան մէջ մտա­­ծումի գերիվեր աճումովը։ Իսկ ես բնաւ խենթենալու նպատակ չունիմ։ Ատոր համար է, որ կ՚ուզեմ գրել, եւ ոչ թէ անոր համար որ այդպէս է Վահագնին փա­փա­քը, որովհետեւ երբ իրեն կը դառնամ, Պիառի դարպասը նստած ու կը նայիմ պա­հանջկոտ աչքերուն, անոր աչքերը կ՚ըսեն՝ «գրէ՛»։

Ուրիշ պատճառներ ալ կը փնտռէ, օրինակ՝ ընթերցողը սիրաշահիլ, անձնականէն անդին անցնիլ, ընդհանրացնել, շահեկան դարձնել, պաշտօն մը կամ նոյնիսկ պատ­գամ մը յանձ­նել գրութեան, «Բայց ոչ Վահագնի պատգամը։ Ո՛չ, ո՛չ» (անդ)։ Ուրեմն կը դիմա­դրէ, կ՚արդարացնէ իր գրելը ինքն իր աչքին, զայն կը հեռացնէ Վահագնի կամքէն, որ իր կամքն ալ դարձած է, բայց եւ այնպէս կը հպատակի։ Այստեղ է որ իր գրութեան մէջ կ՚ար­ձանագրէ գրութեան ծրագիրը եւ բացայայտ կառոյցը (էջ 171-172).

Ահաւասիկ Վահագնի նամակը։ Անիկա պիտի կազմէ գրութեան առանցքը, որուն շուրջ պէտք պիտի ըլլայ հաւաքել այս պատմութեան հետ առնչութիւն ունեցող ան­ձե­րը, քանի որ ի վերջոյ պատմութիւն մըն է պատմուածը։

Ենթադրենք որ հոս առաջին դէմքով գրուածը Մինասին նօթագրութիւններն են, իր մտո­րումները, ինքն իրեն համար գրուած, որոնք կը մտնեն գրութեան առանցքին շուրջ հաւաքուած միւս՝ երրորդ դէմքով գրուած նօթագրութիւններու շարքին մէջ։ Այդտեղ է սակայն որ այս բացայայտ կառոյցը կը բարդանայ, բարդութեան մակար­դակ մը կ՚ա­ւել­ցնէ, քանի որ յանկարծ խօսքը կ՚ըլլայ «Զարեհ»ին, որ ենթադրաբար Զարեհ Որ­բու­նին է, գիրքի մը հեղինակը, այսինքն՝ Փորձըին հեղինակը (էջ 173).

Զարեհին ըրած սխալին մէջ իյնալու չէ։ Պէտք է խուսափիլ կամայական, բռնա­զբօ­սիկ նշումներէ։ Ատենօք այդ մասին վիճաբանեցայ իրեն հետ։ Ինքն ալ ինծի չափ գիտէ թէ մասնաւոր ըրած է։ Կամուրջին տակի դէպքը շինծու է։ Այդ տեսակ բան մը տեղի չէ ունեցած, քանզի ինքն էր ճամբուս ծախսը վճարողը, միակը որ փա­խուս­տիս տե­ղեակ էր։

Հոս պէտք է կենալ պահ մը, ու հասկնալ կատարուածը։ Փորձըին հեղինակը կը դառ­նայ նոր վէպին դերակատարներէն մէկը։ Գրողը հիմա Մինասն է, անկախացեր է իրեն կեանք տուող հեղինակէն, կը համարձակի հետը վիճիլ, իր անհամա­ձայ­նու­թիւ­նը յայտ­նել, եւ ուրեմն սրբագրել Զարեհին գրածները։ Հոս է որ յայտնի կը  դառ­նայ (ու կ՚ար­ձանագրուի) սրբագրութեան ձեռնարկութիւնը որպէս ծրագիր։ Գրելը պիտի ըլլայ սրբա­գրել։ Փորձըի մէջ պատմուած փախուստի լման պատմութիւնն է (սուգի, գիրի եւ սեռի միջեւ կազմա­կերպուած տարօրինակ շրջագայութիւնը), որ կը հռչակ­ուի որպէս երեւակայական.

Ինչպէ՞ս կրնայ ըլլալ որ ծախած գիրքերուս հասոյթը միամտօրէն եւ առանց օգ­տուե­լու՝ կիներուն հետ մսխելէս ետք, կարող էի լկտիօրէն թէ՛ գործածել կինը ի հաշիւ իմ կրքիս ու յետոյ գողնալ անոր մուրացիկի գանձը։

Բայց երբ Մինաս կը սրբագրէ Զարեհին գրածները, անշուշտ նաեւ Որբունի՛ն է որ կը սրբա­գրէ քառասուն տարի առաջուան իր գրածը։ Եւ եթէ բաւական բարդ չէր այս կա­ռոյ­ցը արդէն իսկ, նորէն կը բարդանայ վէպին վերջին էջերուն, քանի որ այդտեղ՝ Մի­նաս Զարեհին նամակ մը կը գրէ, որմէ կը հետեւցնենք որ վերջին հաշուով՝ Զարեհը պիտի ըլլայ հա­ւաքուած նօթագրութիւնները խմբագրողը եւ հրատարակողը։ Նամա­կին նիւթն է կար­ծես՝ շարժումներ նկարագրող ու միայն արտաքին գործողութեամբ զբա­ղող վէպէն անդին անցնելու անհրաժեշտութիւնը եւ դժուա­րու­թիւնը։ Ասոնք Մի­նասին վերագրուած մտահոգութիւններն են։ Որբունին հաւանաբար կը բաժնէր այդ մտահո­գու­թիւնները։ Ահա՛ (էջ 212).

Ինծի հետաքրքրողը Վահագնի հոգիին պատմութիւնն է, եւ ի՜նչ կը տեսնեմ։ Կը տես­նեմ որ ինչ որ արձանագրած եմ ուրիշ բան չէ եթէ ոչ «մարքիզուհին դուրս կ՚ել­լէ ժա­մը հինգին»։ … Այս ձախողանքը կը տխրեցնէ զիս, բայց եւ կը հաշտեցնէ զիս քեզի հետ։ «Հալածուածներ»ուդ առաջին աշխատութիւնը այս տեսակէտով է որ չէի հաւ­նած…։ Ես այս բանին մէջէն դուրս պիտի չկարենամ գալ։ Քեզի կը ղրկեմ ձեռագիրս. կրնաս ըստ քու ըմբռնումիդ կատարել աշխատանքը։

Ունինք ուրեմն եռաստիճան կառոյց մը։ Վահագնը անձնասպան կ՚ըլլայ, բայց կը ձգէ իր արարքը բացատրող վկայագրութիւն մը։ Մինաս կը ժառանգէ Վահագնին ձե­ռա­գի­րը, ժառանգելով միաժամանակ զայն կարգի բերելու եւ կորուստէն փրկելու պա­հանջը։ Ձեռագրին հետ՝ Վահագնի փորձընկալումն է որ պէտք է փրկուի ու արժե­ւոր­ուի։ Մի­նաս կը ստանայ ուրեմն ձեռագիրը ճշմարտանման պատումով մը ամբող­ջացնելու եւ արժեւորելու հրա­հանգը։ Իսկ Զարեհ իր կարգին կը ստանձնէ յաւելեալ պաշտօն մը. Մի­նասի նօթա­գրութիւններուն ձեւ մը տալու, գիրքի մը մէջ հաւաքելու եւ հրատա­րա­կե­լու պաշտօնն ու պարտականութիւնը։ Այս եռաստիճան կառոյցով, հեղինակը վէպին մէջ դերակատարի վերա­ծող արարքով, Որբունի յաջողած է վէ­պին մէջ ար­ձանագրել ո՛չ միայն սրբագրական ծրագիրը, այլեւ վերապրողէն եկած հրա­հանգը։ Ա՛յս է խորհր­դաւորը։ Երեքն ալ վերապրող չե՞ն, պիտի ըսուի։ Այն ատեն ին­չո՞ւ փո­խան­ցումներու, հրահանգներու եւ ապսպրանքներու այսպիսի բարդ կա­ռոյց մը անհրա­ժեշտ էր, ընթեռ­նելի դարձնելու համար այս մէկ վերապրողին վկա­յա­գրու­թիւնը։ Են­թա­դրենք որ նօ­թագրութիւնները պէտք է արուեստի դրոշմը կրէին հրամ­ցուելու համար հանրու­թեան։ Առանց արուեստի դրոշմին, պիտի մնային հում նիւթ։ Թերեւս։ Բայց կը զգանք որ այս պատճառներն ու պատճառաբանութիւնները անբա­ւա­րար են բացատ­րե­լու համար ան­ցում­ները Վահագնին, Մինասին, ու Զարեհին մի­ջեւ, այլ խօսքով՝ վեր­ապ­րողին, քար­տու­ղարին եւ ար­ուես­­տագէտին միջեւ։ Կը զգանք որ եթէ մէկ կողմէ՝ վկա­յա­գրութեան էութիւնը խնդրոյ առարկայ է այդ ան­ցում­ներուն մէջ, միւս կողմէ՝ գրա­կա­նութիւնն ալ խնդրա­կանացուած է, որպէս ինքն իր մէջ վկա­յա­գրու­թիւն մը պարունա­կող ու ար­ժե­ւորող գործունէութիւն։ Երկուքին միջեւ տարուբերուած ենք։ Երկու կող­մէ՝ խնդրա­կա­նա­ցում մը կայ, որուն ներքին գործար­կումը ու բաղադրիչ տուեալները թափանցիկ չեն տակաւին մեր աչքին։ Քիչ մը եւս աշխատելու պէտք ունինք։ Բայց հեռանկարը յան­կարծ փոխուած է։

Ստորագրութեան հարցը

Անցնելէ առաջ սակայն յաջորդ հանգրուանին, հարց տանք պահ մը մենք մեզի թէ ի՞նչ կ՚ըլ­լար եթէ Որբունի փոխանակ եռաստիճան կառոյց մը կազմակերպելու, գո­հանար միայն եր­կու աստիճանով, պահէր վէպին մէջ միայն Վահագնի եւ Մինասի յա­րա­բե­րու­թիւնը։ Վկային ժառանգորդը իր նօթագրութիւններուն մէջ նորէն պիտի զետեղէր առաջին դէմքով գրուած վկայագրութիւնը, իսկ ինքն իր մասին պիտի խօ­սէր առաջին կամ երրորդ դէմքով։ Առաջին դէմքը գործածելով՝ պիտի ըլլար դա­սա­կան վէպին պատ­մա­սանը (եւ Փրուստի Կորուսեալ ժամանակին ի խնդիր վէպը այդ առումով գոնէ՝ կը մնայ ամբողջովին դասական)։ Ընթերցողը պիտի չհասկնար ան­պայ­ման որ երրորդ դէմքով գրուած էջերն ալ իր գրիչէն ելած են։ Ինքն իր պատ­մու­թիւնը պատմելով՝ պիտի ըլլար իր պատմութեան հեղինակը եւ դերակատարը միա­ժա­մանակ։ Բայց իր պատմած պատմութիւնը պիտի ըլլար ա՛յն պատմութիւնը զոր մենք կը կարդանք։ Պիտի շփոթուէր վէպին հետ։ Պիտի կարենար մինչեւ իսկ ըսել որ ինքը ժառանգորդն է անձնասպան վկա­յին։ Մէկ զգալի տարբերութեամբ. գրուածքը մեզի՛ ուղղուած պիտի ըլլար։ Երրորդ աստիճանի վրայ նստողը այն ատեն պիտի ըլլար ո՛չ թէ Զարեհը, այլ՝ ընթերցողը։ Եւ քանի որ Որբունին ամ­բող­ջովին չէ տիրապետած իր իսկ հնարքին, տեղ տեղ այդ տպա­ւո­րութիւնը կու տայ, որ Մի­նաս ուղղակի ըն­թեր­ցո­ղին կ՚ուղղուի, եւ այդ հատ­ուած­նե­րուն մէջ դասական վէպին կառոյցն է որ կը կրկնուի։ Օրինակ երբ վէպին ու կեանքին միջեւ տարբերութեան մա­սին կը խորհր­դածէ, Զարեհի նման վիպագիրները քննա­դա­տե­լով որովհետեւ չեն յար­գեր կեանքին անաւարտութիւնը, բայց ձեւով մըն ալ իրաւունք կու տայ իրեն, քանի որ կա­րելի չէ սպասել մինչեւ որ ամէն ինչ աւարտին հաս­նի, այդտեղ՝ ընթեր­ցողին կ՚ուղ­ղուի ու կ՚ըսէ. «Ինչպէ՞ս հաշտեցնել այս երկու հա­կամարտ դիրքերը, ո՛վ ընթերցող, բա­րե­կամս եւ թշնամիս» (էջ 174), այն համոզումով որ վէճը արուեստի ար­ուեստական հանգամանքին մասին է։ Հոս սովորական՝ երկաս­տի­ճան կառոյց մըն է որ կը գործէ։ Մինաս արուեստագէտի մտահոգութեամբ կը խօսի ու կ՚ուղղուի ընթերցողին։ Մինչ­դեռ իրեն ուղղուած Վահագնի հրահանգը, «գրէ՛», չի նշանակեր որ կ՚ուզէ Մինասին վիպագիր դառնալը, արուեստի մտահոգութեամբ գրե­լը։ Վա­հագն կ՚ուզէ որ Մինաս ար­ժե­ւորէ իր վկայագրութիւնը։ Անձնասպանութենէն առաջ, զի­րենք կապողը բարե­կա­մու­թիւնն էր։ Անձնասպանութենէն ետք՝ վկայա­գրու­թիւնն է որպէս ժառանգ։ Մի­նաս, երբ կը հաւաքէ իր նօթագրութիւնները, երբ անոնց կեդ­րո­նին կը զետեղէ Վա­հագնէն եկած վկայագրութիւնը, չի գործեր որպէս վիպագիր ու արուեստագէտ։ Կը գոր­ծէ միայն որպէս ժառանգորդ եւ ենթակայ։ Վկայութեան ժա­ռան­գորդը եւ հրա­հանգին ենթական։ Ճիշդ է, որ Մինաս վէպին մէջ բանաստեղծ է, ուրեմն իր կարգին արուես­տագէտ։ Բայց էական է հասկնալը, թէ որպէս բանաստեղծ ու արուեստագէտ չէ որ ձեռք կ՚առնէ վկայագրութիւնը արժեւորելու պարտակա­նու­թիւնը։  Այդ է պատ­ճառը որ վէպի վերջաւորութեան, Զարեհին ուղղած նամակին մէջ, ըսելէ ետք որ ինք ձեռն­հաս չէ այս գործը ի կատար ածելու ու Զարեհին կը վստահի, կ՚ա­ւել­ցնէ. «Ես կը վերա­դառնամ ոտանաւորի խաղերուս» (էջ 212)։ Մինաս իր գրածը պիտի չստորագրէ իր անունով։ Կը յանձնէ զայն երրորդի մը, ու այդ երրորդը ստո­րագրողի պաշտօնը ստանձ­նողը պիտի ըլլայ, այդքան միայն։ Միայն ստորագրողի պաշտօնը, այո, որովհետեւ գիտենք թէեւ որ Մինաս Զարեհին կը գրէ՝ «Կրնաս ըստ քու ըմբռնումիդ կա­տարել աշխատանքը» (անդ), բայց Զարեհը ինք չ՚արտայայտուիր վէպին մէջ, ու հետեւաբար չենք գիտեր թէ ո՛րքանով փոխած ու ձեւի բերած է Մի­նասին գրածը, իր ճաշակին համաձայն։ Ենթադրութիւնը այն է, որ բնաւ չէ փոխած ու զայն կը հրամ­ցնէ ինչ­պէս որ Մինաս յանձնած էր իրեն։ Ստո­րա­գրու­թեան այս հարցը ան­շուշտ էա­կան է։ Ու ստորագրութիւններու անորոշութիւնը, մինչեւ իսկ երկ­դի­մու­թիւ­նը, մին­չեւ ծայրը զգալի դարձնելու համար, Որբունի վէպը վերջացուցած է Մի­նասին կողմէ Զարեհին ուղղուած նա­մա­կով։ Այնպէս որ վէպին վերջին բառերն են՝ «Քոյդ՝ Մինաս Երազեան», այսինքն՝ Մինասի ստորագրութիւնը, ու տակը՝ «1965, Ամառ», եւ հուսկ ապա փա­կա­գիծի մէջ՝ «Վերջ»։ Անշուշտ ենթադրել պէտք է որ Որ­բու­նին վէպը գրած է կամ աւար­տած է 1965ի ամառը։ Բայց վերջին ստորա­գրու­թիւնը Մինաս Երա­զեա­նինն է, որ կրնար նոյնպէս նկատուիլ այս էջերուն հեղինակը ծայրէ ծայր, ու է՛ անոնց հեղինակը։ Հեղինակն է ու չէ՛, քանի որ Մինասին վէպը չէ որ կը կար­դանք, այլ՝ Զարեհ Որբունիին վէպը։ Այս նկատողութիւնները «ձեւապաշտ» մօ­տե­ցումի մը արդիւնքը թող չնկատ­ուին։ Վէպին կորիզային նիւթն է, որ կը շօշա­փենք այս ձեւով։ Եռաստիճան կառոյցը երե­ւան կը բերէ ստորագրութիւններու հարց մը, ստորա­գրու­թիւններու խաղ մը, ու կը ստիպէ որ հարցնենք. ո՞վ է վկայա­գրութեան մը հեղինակը։ Խնդրոյ առարկան, ինչպէս գուշակած էինք վերը սկիզբէն, վկայագրութիւն ըսուածն է ուրեմն։ Ամբողջ բեմա­դրու­­թիւն մը կը կատարուի, որ­պէս­զի հարց տանք մենք մեզի թէ ինչպէ՞ս կը գործէ վկայա­գրութիւն ըսուածը, ինչ­պէ՞ս կառուցուած է, ինչպէ՞ս կարելի է, ի՞նչ կը պա­հան­ջէ ան ընդհանրապէս գոյա­նա­լու համար որպէս վկայա­գրու­թիւն եւ ի՞նչ կը պահանջէ ան մեզ­մէ։ Եւ այս հարցումներուն՝ վէպին կողմէ բեր­ուած առաջին պատաս­խա­նը այն է, որ վկայագրութիւն կոչուածը մէկ կողմէ՝ անձ­նա­սպան վերապ­րողի մը հետ ժառան­գու­թեան կապակցութիւն մը կ՚են­թադրէ, եւ միւս կողմէ՝ ստո­րա­գրութիւններու փոխա­նա­կութիւն մը։ Ո՛չ մէկը, ո՛չ ալ միւսը կրնա­յին ըսուիլ, ար­ձա­նագրուիլ, անդրա­դար­ձումի առարկայ հանդիսանալ, եթէ վէպին մէջ կազ­մա­կերպ­ուած չըլլար եռաստիճան կա­ռոյ­ցը։

Իր եռաստիճան կառոյցով՝ վէպը այս երկու փոխանցումներուն վրայ հիմնուած է։ Երկ­րորդ փոխանցումը, Մինասէն Զա­րեհ, երեւան բերաւ ստորագրութեան հարց մը։ Պէտք է հիմա ուրեմն անդրադառնալ պահ մը առաջին՝ Վահագնէն Մինասին  հասնող փո­խանցումին։ Ինչ որ ունի Մինաս՝ Վահագնէն հասած է իրեն որպէս «ժառանգ»։ Բառը առաջին անգամ կը յայտնուի երբ Մինաս պանդոկին մէջ ուր կ՚աշխատի՝ դի­մացը կը տեսնէ Հոռթանսին նայուածքը իրեն յառած. «“Վահագնին ժառանգը” մրթ­մր­թաց քթին տակէն» (էջ 28)։ Եւ ատկէ անմիջապէս եկող մտածումները ցոյց կու տան որ Վա­հագնը ու Մինասը կրնային փոխարինուիլ, ու փոխանցումին պահանջն է որ զանոնք կը զատորոշէ իրարմէ, ինչպէս եռաստիճան կառոյցի միւս երեսին վրայ՝ ուրիշ տեսակ փոխանցումի մը պահանջն է որ կը զատորոշէ Մինասը Զարեհէն։ Այն օրը երբ Աբգար եկած էր Պիառ սրճարանին սրահը, բարձրաձայն հռչակելով որ «մէ­կո՛ւ մը պէտք ու­նինք» (էջ 22էն սկսեալ պատրաստուած է այդ տեսարանը), Մի­նասն է որ առաջ կը նետ­ուի, «ձեռքով ոտքով մէջ նետուեցաւ։ Նոյնիսկ պահ մը վախ­ցաւ որ Վահագն իրմէ առաջ ընդառաջէր առաջարկին» (էջ 29)։ Եւ ուրեմն «թշնա­մա­կան մղում»է մը դրդուած՝ ինքը կը գրաւէ այն տեղը որ Վա­հագնին վերապահուած էր։ Այդ ընելով՝ Վա­հագնը կը դատապարտէ իր դատարկապորտի ճակատագրին, քանի որ պանդոկին մէջ աշ­խատելով՝ Վահագն պիտի փրկուէր, Հոռթանսը զինք ձեռք պիտի առնէր, մարդ պիտի դարձնէր, «որովհետեւ Հոռթանս գիտէր ինչպէս տղայ մը մարդու կը փոխեն, իսկ Վա­հագն տղայ մնացած էր» (էջ 30)։ Այդպէս կը խորհի Մի­նասը։ «Եթէ այն օր անպատկառ եղած չըլլար, հիմա Վահագն ողջ պիտի ըլլար շնոր­հիւ Հոռթանսին, որ գիտէ փրկել մարդուն արժանապատուութիւնը։ Ինքն էր Վահա­գնի մահ­ուան պա­տաս­խանատուն։ … Ու հիմա վերն էր, առաջին յարկի խո­շոր սե­նեակը, ուր ինքը՝ Վահագնը պէտք է եղած ըլլար» (էջ 29)։ Խօսքը հոս յստակ­օրէն փո­խարինումի մը մասին է։ Մէկը՝ միւ­սին փոխարէն։ Ու այդտեղ է որ «ժա­ռանգ»ի գաղափարը երկրորդ ան­գամ ըլլալով կ՚երեւի, ցնցիչ կերպով մը. «Այդպէս ինքը ժա­ռան­գորդն էր եղած աշխարհի ամենէն չքաւոր Հայուն, որ իրեն ձգած էր ան­հաշուելի ժա­ռանգ մը» (անդ)։ Անհաշուելի ժառանգը հոս առ այժմ կեանքն է, մարդ դառնալն է, Հոռթանսին տիրանալն է։ Բայց միեւնոյն ժա­մանակ յայտնի է արդէն իսկ որ Վահագն Մինասին հակերեսն է, անոր փառաւոր կրկնե­րեսը, այն մէկը որ պէտք է անհետանայ որպէսզի Մինասը ըլլա՛յ։ Եթէ հիմա անցնինք վէպի երկրորդ կէսին, վկա­յագրութենէն ետքը եկող էջերուն, կը տես­նենք թէ Մինաս Զարեհին կողմէ թեր­եւս վերամշակուած իր նօթագրութիւններուն մէջ՝ կը փորձէ տար­բեր ձեւերով ըմ­բռնել իր կապը Վահագնին հետ։ Իր տկարութեան զգա­ցու­մէն կը մեկ­նին մտա­ծում­ները։ Այդ տկարութիւնն է, որ մղիչ պատճառը եղած էր իրենց յարա­բե­րութեան։ Վահագն մեղքցած է իրեն, ուզած է զինքը պաշտպանել, իր թեւին տակը առնել, հո­գա­ծու վերաբերմունք մը ցոյց տալ, «այդ­պէսով է որ Վահագնի սրտին մէջ հայ­րա­կան զգացում մը արթնցաւ» (էջ 145)։ Ի՞նչ ձեւ կը ստանայ իր հայրական կեց­ուածքը։ Զոհաբերութեան ձեւը։ Վահագն պիտի զոհէ ինքզինք, պիտի ջնջէ ինքզինք, որպէսզի «զաւակ»ը մարդ դառնայ, որպէսզի ըլլայ ինչ որ ինքը չկրցաւ ըլլալ։ Զա­ւակը կը ժառանգէ հօրմէն։ Կը ժառանգէ հօրը ան­հե­տա­ցումը։ Ու պէտք է անշուշտ թօթափէ այդ ժառանգը ուսերէն, ինչ որ ամենէն դժուարն է։ Պէտք է ժխտէ զայն։ «Ամէն ժխտող կառուցող մըն է» (անդ)։ Հայրերը երբեք պիտի չհասկնան, կ՚ըսէ Մինաս (կամ Որ­բու­նի), թէ ինչո՛ւ զաւակները «կը փախչին յանկարծ այդ նուիրուա­ծու­թենէն», բայց թեր­եւս ալ կը հասկնան, ու ա՛յդ է որ կը նուիրեն զա­ւակ­ներուն որպէս ժա­ռանգ, փախչելու ու ժխտելու կարողութիւնը։ Կը նուիրեն ներք­նա­պէս իրենց­մէ՛ ազատելու ուժը։ Այս ամբողջը ի հարկէ կը կատարուի Մինասի՛ն մէջ։ Իր մէջն է որ Վա­հագն պէտք է մեռնի որպէսզի ինքը ըլլայ ժխտող ժառանգորդը։ Եր­կուքին նոյնացումը արտայայտուած է յստակօրէն, երրորդ դէմքով գրուած հատ­ուա­ծի մը մէջ, ուր խօսքը Վահագնին մասին է (բայց նոյնիսկ եթէ ենթադրենք որ Զա­րե­հին գործն է եր­րորդ դէմքի վերածումը, նօ­թա­գրութիւնը նորէն կու գայ Մինասի շա­րա­դրան­քէն). «Հիմա կը փորձէր նայիլ, երե­ւա­կա­յութեան մէջէն, բացակայ Մինասին աչ­քերուն եւ ինքզինքն է որ կը տեսնէր, իբրեւ թէ կանգնած ըլլար հայելիի մը առջեւ» (էջ 157)։ Փո­խա­դար­ձաբար՝ Մինաս «դեռ երէկ մարդիկ կը դիտէր Վահագնին աչ­քե­րով», բայց ժխտուած ժառանգին շնորհիւ, հիմա դարձած է տարբեր մարդ մը, կրցած է Վա­հագնը ան­հետացնել ինքն իր մէջէն։ Իր մէջի Վահագնը վերապրողն էր, այն մէկը որ երբեք պիտի չկարենար յարմարիլ կեանքին, որ միշտ սպասման վիճակի մէջ պիտի գտնուէր, որ աղ­տե­ղութիւնը պիտի չկարենար յաղ­թահարել, որ պիտի փա­խէր անդա­դար, պիտի դառ­նար ոճ­րա­գործ, պիտի ջնջէր ինքզինք ջնջելու համար միշտ վերածնող աղտեղութիւնը իր մէջ, պիտի մնար օտարական։ Իրմէ ժառանգելով, անոր անհե­տա­ցումը ժառանգելով, Մինաս պիտի կարենայ ըսել ինքն իր մասին. «Օտա­րա­կանը հե­ռա­ցած էր իրմէ» (էջ 165)։ Վտանգաւոր ժառանգ մըն է ան­շուշտ Վահագնին ձգածը։ Վէպին վերջաւորու­թեան, Զարեհին գրած նամակին մէջ, Մի­նաս վերստին կ՚ան­դրա­դառնայ անոր։ Այս անգամ նիւթը «սպասել»ն է, Նիքոլին սպա­սելը Լիւք­սամբուգի պար­տէզին մէջ։ «Ա՜հ, այս սպասումն ալ, վախնամ Վահագնէն ժա­ռանգած ըլլամ» (էջ 214)։ Քանի որ ամէն ինչ Վահագնէն ժառանգած է, քանի որ իր ինք­նու­թիւնը, իր էու­թիւնը՝ ժառանգորդ ըլ­լալն է, ուրեմն ա՛յդ մէկն ալ կրնայ անկէ ժա­ռան­գած ըլլալ։ Թե­թեւ քմծիծաղով մը արտասանուած այս խօսքը յանկարծ կը լրջա­նայ. «Երբ ձեռա­գիրս կարդաս, կրնաս մտա­ծել թէ ինչպիսի՛ վախճան մը կրնայ ունենալ այդ տեսակ ժառանգ մը։ Ո՛չ նոյնը թերեւս, բայց նման» (անդ)։ Անշուշտ կրնայ վեր­ջանալ անձնասպա­նու­թեամբ, բայց կրնայ նաեւ վերջանալ պարզ կամ ան­ուղ­ղա­կի սպա­նութեամբ։ Եւ այդպէս ալ կը վեր­ջա­նայ Նիքոլին հանդէպ սէրը Աս­ֆալթըի երկայնքին։

Վկայագրութեան մը հեղինակը

Աչքէ անցուցինք ուրեմն ինչ որ կ՚ըսուի վէպին մէջ Վահագնէն դէպի Մինաս հասնող փոխանցումին մասին, որ մտածուած է միշտ «ժառանգ»ի ու «ժառանգութեան» եզ­րե­­րով։ Յայտնաբար՝ Մինաս ժառանգորդն է։ Ժառանգորդն է Վահագնի մահուան, Վա­հագնի գործած ոճիրին, նաեւ Վահագնի վարած կեանքին, այսինքն՝ մակաբոյծի իր փի­լի­սոփայութեան։ Վահագնի ոճիրն ու անձնասպանութիւնն է, Վահագնի անհե­տա­ցումն է, որ կանգուն կը պահեն Մինասը։ Այո՛, բայց Մինաս ուրիշ բան կը ժա­ռանգէ Վա­հագ­նէն։ Կը ժառանգէ անոր վկայութիւնը։ Եւ ինչ որ ըսինք Մինասին մա­սին որ­պէս ժա­ռան­գորդ ամբողջական չէ, մինչեւ իսկ անհասկնալի մնալու դատա­պար­­տուած է, այն­քան ատեն որ զայն չկապենք ձգուած բուն հրիտակին։ Ա՛յդ պիտի ըլլայ յաջորդ հան­գրուանին պարտականութիւնը։ Մինչ այդ եթէ կը խորհինք տակա­ւին թէ վերը եռ­աս­տի­ճան կառոյցին մասին ըսուածը «ձեւապաշտ» մօտեցումի մը արդիւնքն է, ընթերցողին պէտք է յիշեցնեմ Զապէլ Եսայեանին կողմէ ստորագրուած 1915ի դէպքերուն վե­րա­բե­րեալ առաջին լայնածաւալ վկայագրութեան՝ Ժողովուրդի մը հո­գե­վարքըին պարա­գան[6]։ Գրողը այն ատեն Բաքու կ՚ապրէր։ Հայկ Թորոյեանին հանդիպած էր 1916 ամա­ռը եւ տարագրութեան իր յուշերը արձանագրած։ Յուշերը ծայրէ ծայր առաջին դէմ­քով ներկայացուած էին։ Վերապրողն էր խօսողը։ Հայկ Թորոյեան նաեւ 1916ի ըն­թաց­քին իր անունով նոյն պարունակութեամբ յօդուածներ ստորագրած էր Բաքուի մա­մու­լին մէջ։ Զապէլ Եսայեան ձեւի մտցուցած է Թորո­յեա­նի յուշերը, գեղեցիկ արեւ­մտա­հա­յերէնով եւ գրողի իր զգայնութեամբ վերածած է զանոնք ընթեռնելի պա­տումի մը, որուն մէջ բազմաթիւ աչքառու տեսարաններ կան, ու վերջաւորութեան՝ Թո­րո­յեանին ընկերակցող գերմանացի սպային անձնա­սպա­նութիւնը։ Այո, ըրած է այս ամբողջը, ու Գործ հանդէսին Փետրուարի եւ Մարտի հա­մարներուն մէջ հրատարակած է իր աշ­խա­տան­քին արդիւնքը, ի՛ր ստորա­գրու­թեամբ, եւ ոչ թէ Թորոյեանի ստորա­գրու­թեամբ։ Նոյն կառոյցը ունինք հոս, ինչպէս Որ­բու­նիի վէպին մէջ. վերապրողը կայ, որ կը պատմէ, եւ կայ քարտուղարը, որ պա­տումը կը ժառանգէ, ձեւ կու տայ անոր ու կը ստո­րագրէ։ Բայց հոս՝ վերապրողին քարտուղարն է ստորագրողը, հակառակ անոր որ վեր­ապ­րողը կը յանձ­նէ իր վկա­յու­թիւնը առաջին դէմքով։ Արդարացումը անշուշտ այն է, որ Եսայեան ոճաւորումի աշ­խատանք մը կատարած է, որուն հետեւանքով ինքզինքը նկատած է գրութեան «հե­ղի­նակ»ը։ Բայց քանի որ արտօնուած ենք մեր կարգին հարց տալու, թէ ո՞վ է վերջին հաշուով այս պա­րա­գային գոնէ՝ վկայագրութեան հեղինակը, յայտնի կը դառնայ որ ստորագրելը անմեղ արարք մը չէ բացարձակապէս։ Ճիշդ է, որ խնդրոյ առարկայ է «իրական» վկայագրութիւն մը, մինչդեռ Որբունիի պարագային՝ գրական հան­գա­մանք ունի Վահագնի վկայագրութիւնը, հրամցուած ըլլալով վէպի մը մէջ։ Բայց վէպն է, որ երեւան կը բերէ վկայագրութեան մը (եւ հիմա կրնամ ըսել՝ որ­եւէ՛ վկա­յագրութեան) գրառումին ու փոխանցումին եռաստիճան կառոյցը։ Զապէլ Եսա­­յեա­նի հրա­պա­րա­կած իրական վկայագրութիւնը անշուշտ ինքն իր մէջ չի խնդրա­կա­նացնէր իր իսկ կառոյցը ու չ՚անդրադառնար ստորագրութիւններու այս խաղին։ Այդ մէկը կ՚ընէ վէպը, եւ միայն վէպը կրնար ընել։ Բայց փոխարէնը՝ Ժողո­վուր­դի մը հո­գե­վարքը ու­րիշ ձեւով կը վերստեղծէ վկայագրութեան փոխանցումին եռաստիճան կա­ռոյ­ցը, ինքն իր մէջ պարունակելով անձնասպանութեան պատմութիւն մը։ Կարելի է մին­չեւ իսկ խորհիլ որ գերմանացի սպային անձնասպանութիւնն է, որ կ՚իմաս­տա­ւորէ լման պատումը եւ անոր կու տայ ցնցիչ եւ գրեթէ գրական բնոյթ մը։ Այս ձեւով գաղտ­նաբար կը վերակազմուին վկայագրութեան գրառումին ու փոխանցումին երեք աս­տի­ճանները։ Այս ձեւով նաեւ աւելի կը խորանայ այդ գրուածքին առջեւ ըն­թեր­ցողին երկ­ընտրանքը, երբ պահը կու գայ որոշելու անոր օրինավիճակը։ Վկայագրու­թի՞ւն, թէ գրա­կանութի՛ւն։ Զապէլ Եսայեանին կողմէ ստորագրուած ըլ­լա­լը բացայայտօրէն զայն կը վերածէ գրականութեան։ Բայց ներկայացուած է որպէս վկայագրութիւն։ Երկուքին միջեւ անորոշելիութիւնը կը մնայ անլուծելի։ Առար­կային էութեան իսկ մաս կը կազ­մէ։ Նոյնքան կարեւոր են Եսայեանի ու Թորոյեանի գրուածքին մէջ յի­շա­տակուած գեր­ման սպային լուսանկարչական գործիքին ներ­կա­յութիւնը եւ իր քա­շած լուսանկարնե­րուն ան­գտա­նելիութիւնը։ Պատկերի աշխարհին մէջ ապրողն է այդտեղ, որ անձն­աս­պան կ՚ըլլայ ու ապրողին կը յանձնէ գրելո՛ւ պար­տաւորութիւնն ու պարտադրնքը։ Զա­պէլ Եսայեան, Որբունիի «Զարեհ»ին պէս, ձե­ւա­ւորողը եղած է միայն, անունը որպէս ստո­րա­գրութիւն արձանագրողը։ Հոգեվարքը, ներ­կայա­նա­լով որպէս վկայագրութիւն, ծած­կե­լով ստորագրութեան հարցը, չարձանագրելով անձ­նա­սպա­նէն եկած գրելու պար­տա­դրան­քը, չ՚ըսեր անշուշտ ինչ որ կը կատարուի իր մէջ, բացայայտօրէն չի խնդր­ականացներ վկա­յա­գրութիւնը, չ՚անդրադառնար անոր փոխանցումի կառոյ­ցին։ Մե՛նք ենք այդ ամբողջը կատարողը, վկայագրական կա­ռոյցը ցուցադրողը։ Բայց մեզմէ առաջ՝ Որբունին ըրած էր նոյն բանը, ո՛չ թէ որպէս վերլուծող, այլ՝ որ­պէս վիպագիր։ Վէպը մտածողական գոր­ծիք մը, բացա­յայ­տումի միջոց մը կը դառ­նար իր ձեռքը։ Կամ փոխադարձաբար ու թերեւս աւելի ճշգրիտ ձեւով՝ վէպն է որ կը մտածէր ու կը բա­ցա­յայ­տէր, Որբունին իր գործիքը դարձնելով։

Մինչեւ հիմա սակայն աշխատանքին կէսը միայն ըրինք, քանի որ երեւան չբերինք տա­կաւին պարտաւորութեան ու պարտադրանքին աղբիւրը, որ Վահագնի վկայա­գրու­թեան մէջ պէտք է արձանագրուած ըլլայ։ Եւ ահա՛ տարբերութիւնը «իրական» (Եսաեյանի ու Թորոյեանի) վկա­­յա­գրու­թեան հետ։ Հոն՝ անձնասպան վկան չի խօսիր այլեւս։ Իր տե­սածը եւ իր պատկերները կորսուած են ընդմիշտ։ Իր խելագարութեան նոպան ամէն ինչ ջնջած է։ Մինչդեռ հոս, վէպին մէջ, անձնասպան վկան կը խօսի, կը խօսի որպէս անձ­նա­սպան, որպէս մե­ռեալ։ Կը խօսի մահէն անդին։ Իր մեռեալի խօս­քին մէջ կ՚արձանագրէ արդէն իսկ պարտադրանքը, զոր իր բարեկամը, իր քարտու­ղարը, իր ժառանգորդը պիտի ստանձնէ, պիտի ներ­անձնականացնէ։ Ա՛յդ է որ պէտք է փորձենք հիմա հասկնալ։ Հոն՝ գերման սպային պատկերները կորսուած էին ընդ­միշտ, մեզի համար անհասանելի։ Հոս՝ գուշակելի է որ մեռեալ վկան (ինչպէս դիա­կը, Մորիս Բլանշոյի Գրական տա­րածքը գիրքին վեր­ջաւորութեան[7]) ինքն իր պատ­կերն է։ Հո՛ս նաեւ կը սկսի գրա­կա­նու­թիւնը։ Արդեօք գրա­կանութեան մէջ, կը հար­ցնէր Բլան­շոյ, լեզուն ինքն իր պատկերը չէ՞։

 3

Քայքայումը

Վէպի գրառումի ժամանակայնութիւնը այն չէ՛ ինչ որ է դէպքերու ժամանակայ­նու­թիւ­նը։ Ինչ որ կը կարդանք Մինասին նօթագրութիւններն են, ենթադրաբար վերա­նայ­ուած Զա­րեհին կողմէ։ Մինաս սկսած է զանոնք մրոտել Վահագնին անձնասպան ըլ­լա­լէն եւ անոր ձգած նամակը կարդալէն ետք։ Այնպէս որ Թուրք բարեկամին՝ Զիային սպա­նութիւնը վէպին մէջ մեր աչքին կը հրամցուի երբ տակաւին ոչինչ գի­տենք ո՛չ Զիային մասին, ո՛չ ալ Զիային եւ Վահագնին միջեւ գոյացած յարա­բե­րու­թեան մա­սին։  Այդ մէկը տեղի կ՚ունենայ վէպին մէջ շատ կանուխէն։ Նիւթը հոս Վա­հագնին մա­կա­բոյծի սովորամոլութիւնն է, որուն հետեւանքով սրճարանի դար­պա­սին նստած՝ ան­ցորդ­ներ կ՚որսայ որպէսզի մէկը կամ միւսը իր սուրճը վճարէ։

Այս զարմանալի զբաղումը երբեք ձանձրոյթի նշան չէ եւ ոչ ալ խաբեբայութեան մի­ջոց, ինչպէս շատեր կը կարծէին, թէեւ մասամբ այս կատակներով ապրուստը կը ճա­րէր։ Հետագային ինքն ալ, ինչպէս եւ ուրիշներ, համոզուեցան որ ապրելու այդ եղա­նակը տեսակ մը ստիպողականութիւն էր, ներքին մութ ուժերու կողմէ կազ­մա­կերպ­ուած, որոնք պարզուեցան յանկարծօրէն Զիայի սպանութենէն անմի­ջա­պէս ետք, որով­հետեւ այդ յայտնութեան վայրկեանէն սկսեալ Վահագն հրաժա­րե­ցաւ անոնցմէ, նոյնիսկ իբրեւ ապրուստի միջոց…։ Արդէն ապրելու մասին մտա­ծե­լէ դադ­րած էր։ Անգամ մը որ իր մէջէն փախուստ տուին «ներքին մութ ուժերը»… այս­ինքն մտային այն վիճակը, որ «առած կը քալէր», ան­գուշակելի, անծանօթ մնա­ցած մինչեւ այն վայր­կեանը, որուն լոյսին տակ Վա­հագն քայքայուեցաւ մէկ ան­գամէն, ամբողջ էու­թեամբը յանձնուած ճակատագրին անիշխանութեան[8]։

Դժուար հասկնալի հատուած մըն է այս մէկը, որովհետեւ բոլոր տուեալները չունի ըն­թերցողը զայն լիովին ըմբռնելու համար։ Վահագնին հոգեկան կազմակեր­պու­թիւնն է, որ կը փլի ու կը կործանի մէկ անգամէն, երբ իր սպասումը վերջ կը գտնէ, երբ յայտ­նու­թեան մը պէս իր աչքին պարզ կը դառնայ իր ուզածը կեանքէն։ Խորքին մէջ սպա­նու­թեան պահը սպասելու պէտք չունէր այդ յայտնութեան հասնելու հա­մար։ Այն վայր­կեանին երբ դէմ դիմաց կը դրուի Զիային հետ, գիտէ որ ա՛յդ պիտի ըլ­լայ իր ճա­կա­տա­գիրը, մեռցնելով մեռնիլ։ Բայց այն ատեն՝ ինչո՞ւ «քայքայում» մըն է տեղի ու­նե­ցա­ծը։ Որովհետեւ ինչ որ զինքը կանգուն կը պահէր՝ հոգեկան ախտա­բանական կա­ռոյց մըն էր։ Այդ կառոյցն է, որ մէկ անգամէն կը ճաթռտի։ Վիպագիրը հո­գե­բու­ժա­կան եզ­րաբանութիւն մը գործածելու պէտք չունի անշուշտ։ Բայց թող ար­տօնուի մէկ անգամ գոնէ բառը գործածել. Վահագն ստեղծած է ինքն իրեն համար անձնա­ւո­րու­­թեան հոգե­հերձական կազմակերպութիւն մը, եւ յարակարծականօրէն՝ այդ կազ­մա­կեր­պութիւնն է որ զինք կենդանի կը պահէր մինչեւ Զիային երեւան գալը եւ Վահագնի աչքին՝ իր իսկ ներքին գաղտնիքին պարզուիլը։ Աւելի ուշ, իր վկա­յա­գրութեան էջերէն ներս, հիանալի յստակութեամբ պիտի բացատրէ հոգեհերձումին ծնուցիչ պարա­գա­նե­րը։ Այդ էջերն ալ աննախընթաց էջեր են հայ (եւ պիտի ըսէի գրեթէ՝ միջազգային) գրա­կա­նու­թեան մէջ։ Ասկէ անդին՝ կը մնայ միայն հասկնալ, թէ ինչո՛ւ սպանութիւնը անձնասպանութեան հա­ւասար է, եւ հետեւաբար թէ ինչո՛ւ սպա­նութենէն ետք երբ Վա­հագն գրի կ՚առնէ իր «վկայութիւն»ը, արդէն իսկ մեռեալ մըն է որ կը խօսի։

Մահը որպէս ժառանգ, բարեկամութիւն, փրկագործութիւն

Բայց վկայագրութեան չհասած, հատուած մը եւս կայ ուր կարծես առաջուընէ կը բա­ցա­տրուի Վահագնի փլուզումը։ Բացատրութիւնը կը տրուի իրիկուն մը Վահագնի ար­տասանած բառերով, որոնց մէջ «Մինաս յանկարծ գտաւ անոր կորստեան գաղտ­նիքը» (էջ 42)։ Ահաւասիկ այդ բառերը. «Չէ՛, եղբայր, չէ, անկարելի է բաժնուիլ հա­յու­թենէն։ Եթէ մենք փորձենք անգամ, ան մեր օձիքը չի ձգեր։ Հայութիւնը հի­ւան­դու­թիւն է, վրէ­ժի հիւանդութիւն, եւ ինչ որ սարսափելի է՝ վրէժ առանց ատե­լութեան։ Մենք Հայերս լրջօրէն ատել չենք գիտեր» (անդ)։ Մինասի աչքին՝ անձնասպա­նու­թեան առեղ­ծուածը լիովին բացատրուած է այդ յայտարարութեամբ։ Իր նօթագրու­թիւնները պիտի ապա­ցուցեն այդ կէտը, յայտնի պիտի դարձնեն որ Վահագն ատե­լու­թեամբ չէր մղուած։ Ահաւասիկ Մինասին համոզումը. «Վահագն մեռաւ, որովհետեւ ատելութիւն չունէր։ Ան չկրցաւ ատել Զիան։ Ընդհակառակը սիրեց Զիան եւ սիրելով սպան­նեց» (անդ)։ Ու երբ Զիայի վզին յափշտակութեամբ կը տարուի Վահագն, փող­կապին վրայ իրբ թէ աղ­տեղութիւն մը տեսնելով, Մինասը կը նկատէ պարզապէս որ «Զիա չէր կրնար զգալ անոր հոգիին մէջ կուչ եկած այդ թաքուն, յամառ՝ սմսեղուկ հետապնդումը որ իր կեանքին գնով պիտի վերջանար» (էջ 47), այսինքն որ պիտի յա­րա­տեւէր մինչեւ վերջ, բայց նաեւ զոր Վահագն պիտի վճարէր իր կեանքով։ Ներքին հետապնդումը Վա­հագ­նին կեանքին հետ կը նոյնանայ։ Այսպէս է որ մեզի կը յանձ­նուի սպանութեան եւ անձ­նա­սպանութեան զուգակցութիւնը, որպէս առեղծ­ուած, որուն լուծումին համար ո՛չ մէկ բանալի տրուած է մեր ձեռքը։ Գրելը եւ մեռնիլը նոյնն են Վահագնին համար, բան մը որ կ՚երեւի իր զոյգ յայտարարութեամբ, վկա­յա­գրու­թեան ամենասկիզբը (էջ 59).

Զիայի դիակին առջեւ որոշեցի գրել։ Եթէ մեզ կանչած չըլլային, այս տողերը գրուած պիտի չըլլային, որովհետեւ արդէն իսկ նոյն օրը որոշած էի անձնասպան ըլ­լալ։

Որոշեց գրել։ Որոշեց անձնասպան ըլլալ։ Զատորոշում չկայ մէկուն եւ միւսին մի­ջեւ, ժամանակային միջոց մը չկայ։ Միջոցը կը ստեղծուի պատահաբար, որով­հետեւ Մի­նասն ու ինքը ոստիկանատուն կը կանչուին, ու վկայագրութեան իրապէս գրի առ­նուիլը տե­ղի կ՚ունենայ չնաշխարհիկ, ուրուականային միջոցի մը մէջ, ուր Վա­հագն կը շա­րու­նակէ ապրիլ որպէս ինքն իր ուրուականը, կեանքէն անդին, որպէս մեռեալ մը որ կը շա­րունակէ խօսիլ, շարժիլ, որպէս դիակ մը արդէն իսկ, որպէս ինքն իր պատկերը։ Եւ կը գրէ փրկելու համար Մինասը նոյն վախճանէն, դարձնելու հա­մար զինքը իր ժառան­գորդը, որ կը նշանակէ՝ իր ուրուականին կամ իր պատկերին ժա­ռանգորդը (էջ 59-60)։

Ամիս մըն է որ կը քաշքշուիմ գրելու, չգրելու անորոշութեան մէջ։ Բայց պիտի գրեմ։ Ինծի համար չէ, Մինաս, քեզի համար։ Լաւ մտիկ ըրէ մեռելի մը խօսքերը, որով­հետեւ այո՛, ասոնք մեռելի մը խօսքերն են, յետ մահու խօսքեր, չէ՞ որ արդէն մեռած էի Զիայի դիակին առջեւ։

Վերապրող մըն է խօսողը։ Բայց հիմա «վերապրող» բառին իմաստը քիչ մը փոխ­ուած է։ Սովորական իմաստը չէ, քանի որ Վահագն այստեղ այլեւս իր մահէն ետքն է որ կը խօսի։ Առաջին անգամ ըլլալով՝ կը լսենք մեռեալ վկային ձայնը։ Երախ­տա­պարտ է Մինասին, իրմով բարեկամութիւն ըսուածը ճանչցած ըլլալուն, բայց նաեւ «ամսուան մը յետ մահու կեանք մը ապրած ըլլալու»ն համար։ «Ես այն բախտաւորն եմ որ ամիս մը իբրեւ մեռել ապրեցաւ ապրողներուն հետ» (անդ)։ Ժառանգի գա­ղա­փարը ա՛լ աւելի յստակ կը դառնայ, երբ Վահագն Մինասին կ՚ուղղուի որպէս բա­նա­ս­տեղծ։ Դաս մը կու տայ իրեն, ի հարկէ բանաստեղծութեան մասին, անոր էութիւնը կը սորվեցնէ իրեն։ Մինաս բառերով միայն պիտի գիտնար անոր էութիւնը եթէ իրեն այդ ժառանգը չհաս­նէր։ Ու պիտի շարունակէր խաղալ բառերուն հետ։ Պիտի չգիտ­նար, որ բա­նաս­տեղծը «այն մարդն է որ մահուան մէջ կը բնակի» (էջ 58)։ Վահագնի պարագային սակայն՝ դէպքը որ զինք այս իմաստով վերապրող կը դարձնէ սպա­նութիւնն է, թրքա­սպա­նու­թիւնը։ Դէպքը կը մատնէ զինք ուղղակի մե­ռեալներու եւ մեռելներու թա­գա­ւո­րու­թեան, կը մտցնէ անոր մէջ, հայելիին միւս կողմը, իր կեն­դա­նութեանն իսկ։ Բայց այս նիւ­թին հետ առնչուած Վահագնի նամակին մէջ, մէկ ծայ­րէն միւսը, կայ ուրիշ բնա­նիւթ մը, չափազանց նուրբ, չա­փա­զանց յուզիչ, չափազանց գաղտնի. բարեկամութեան բնանիւթն է։

Ընթերցողը թեր­եւս վերյիշէ ինչ որ կ՚ըսէինք Դեռիդայի հետքերուն վրայ բարե­կա­մու­թեան մա­սին այս շարքի առաջին հատորին սկիզբը։ Politiques de l’amitié (Բարե­կա­մու­թեան քա­ղա­քականու­թիւնները) հատորին մէջ, Դեռիդա կը վերլուծէ Մորիս Բլան­շոյի տար­բեր յայ­տարարութիւնները բարե­կա­մութեան շուրջ, ու Միշէլ Ֆուկոյի մա­հէն վերջ գրուած ուղերձը մէջբերելէ ետք, կ՚աւելցնէ. «Փառք տանք ուրեմն մահ­ուան։ Մահ­ուան շնորհիւ է, որ բարե­կա­մու­թիւ­նը կրնայ յայտարարուիլ։ Երբե՛ք ատկէ առաջ, եր­բե՛ք ու­րիշ ձեւով։ Երբե՛ք առանց վեր­յիշումի (մինչդեռ շնորհիւ մահուան, բա­րե­կամը կը վեր­յիշէ որ բարե­կամ­­ներ չկա՛ն)։ Եւ երբ բարեկամութիւնը կը յայ­տա­րա­ր­ուի բա­րե­­կամ­ներու կենդա­նու­թեանն իսկ, խորքին մէջ նոյն բանը կը խոս­տո­վա­նի. կը խոս­տովանի մահը որուն միջոցաւ վերջապէս կը շնորհուի իրեն, անխուսա­փե­լի­օրէն, յայ­տա­րա­ր­ուե­լու հնա­րա­ւո­րու­թիւ­նը»[9]։ Բարեկամը իր մահն է ուրեմն որ կը նուիրէ բարեկամին։ Բայց երբ բա­րե­կա­մութեան հինաւուրց աւանդութիւնը դամ­բա­նականով կ՚արտա­յայ­տ­ուի լաւա­գոյնս, հոս՝ Վահագնի նամակին մէջ հակառակն է պա­տահածը։ Մեռնողն է, որ կը գրէ իր իսկ դամբանականը ու կ՚ուղղէ զայն իր բարեկամին։ Այդ ձեւով նաեւ՝ բա­րե­կա­մու­թեան գաղտնիքը կ՚ըսէ։ Բարեկամը միշտ մահուան անդիէն կը խօսի, կը խօ­սի որպէս վերապրող։ Բարեկամութեան փորձ­ըն­կալումը վերապրումի փորձընկալումն է։ Բա­րե­կամութիւն ու վերապրում նո՛յնն են։ Այդ պատճառով է որ Վահագն կը գրէ. «բա­րեկամութիւն»ն է որ «ինծի այս հան­գրուանին բերաւ»։ Զինքը բերաւ «այս եր­ջան­կութեան» (էջ 58)։ Եթէ բա­րե­կա­մու­թիւնը չըլլար ի հարկէ, պիտի չճանչնար Զիան, պիտի չմեռնէր սպանութեան պահուն, պիտի չդառնար վերապրողը որ է՛ հիմա։ Եւ իր անունին հետ, իր նամակին հետ, իր մահը պիտի չկարենար նուիրել բարեկամին։ Ու այս ամբողջը երջանկութիւն է նաեւ, որովհետեւ կրնայ բարեկամութիւնը յայտարա­րել։

Հասնելով այն «հանգրուան»ին ուր բարեկամութիւնը եւ վերապրումը կ՚ըսուին մէկ շունչով, նուիրելով իր մահը, յանձնելով զայն որպէս ժառանգ, Վահագն նաեւ կը փրկէ բարեկամը, կը նետէ զինք կեանքի ասպարէզ, կը դարձնէ «բանաստեղծ», ու կը ջնջէ իրեն համար «թրքասպանութեան» անհրաժեշտութիւնը, քանի որ արդէն իսկ կատար­ուած է արարքը։ Վահագնի նամակին կեդրոնական գիծն է անշուշտ այս մէ­կը։ Անոր մօտենալով, պիտի մտնենք վերապրողի փորձառութեան խորքերը, հոն ուր «մէյ մէկ թրքասպան տեղաւորուեր է մեր մէջ, մեր հոգիներու զնտանին մէջ դա­րա­նա­կալ, եւ առի­թի մը կը սպասէ յանկարծ կատաղօրէն դուրս նետուելու իր թաքս­տոցէն» (էջ 60)։ Եթէ «թրքասպանութիւն»ը մեր հոգիներուն մէջ ծուարած է, եթէ մեզ կը կառավարէ, եթէ «թրքասպան» մը կը սնուցանենք մեր մէջ առանց գիտնալու, ոճ­րա­գործներ ենք, մինչեւ իսկ եթէ որեւէ ոճիր չենք գործած։ Իսկ գործուած մահը մե՛ր մահն իսկ է։ Խու­սա­փում չկայ։ «Միայն թէ ահաւասիկ արդիւնքը։ Սպանութենէն ետք՝ ինքնաս­պա­նու­թիւն» (էջ 62)։ Ատկէ պէտք է փրկուի բարեկամը։ Ա՛յդ պիտի ըլլայ բարեկամին մեծա­գոյն նուէրը. «Չեմ ուզեր որ օր մը եթէ առիթը ներկայանայ՝ իմ վաճխանս ունենաս» (էջ 63)[10]։

Բռնաբարութիւնը

Ասկէ անմիջապէս ետք՝ Վահագն կը սկսի պատմել տարագրութեան իր յուշերը, ինչ­պէս պիտի ընէր որեւէ վերապրող տարագրեալ, ինչպէս ըրած են բոլորը։ Այն տար­բե­րու­թեամբ սակայն՝ որ մեռեալ վկան է հոս խօսողը, մեռեալը որպէս վկայ, ինչ որ էա­պէս կը փոխէ վկայագրութեան օրինավիճակը։ Ինչ որ պիտի նկարագրուի հիմա չար­չարանք մըն է, բուն իմաստով։ Պէտք կա՞յ ընթերցողին բացատրելու, թէ չարչա­րան­քին ամենէն սարսափելի արդիւնքը՝ չարչարանքին վկայութիւնը անկա­րելի դարձնելն է, այսինքն մեռ­ցնելն է վկան մարդուն մէջ[11]։ Եւ սակայն Վահագն կը պատմէ։ Եւ սա­կայն կեանքը շարունակած է իրեն համար։ Եւ սակայն կանգուն մնացած է ինքը՝ չար­չարանքի են­թար­կուածը։ Եւ սակայն կեանքը տարած է իր ձեռքով մինչեւ իր վախ­ճանը, ոճրագործ դառ­նալով։ Այո, այդ ամբողջը եղած է, բայց ի՞նչ գինով։ Լուրջի պէտք է առնել Վա­հագնին ըսածը. «Պիտի կրնա՞ս հասկնալ եթէ քեզի ըսեմ որ Զիան սպաննողը այս տո­ղերը գրողը չէ…։ Նոյնիսկ երբ Զիային վիզը պրկուող մատներուս մէջ առի, ինծի այնպէս եկաւ թէ ես ականատեսն էի ուրիշի մը կողմէ գործուող ոճի­րին» (էջ 61)։ Այո, ըն­թեր­ցողը պիտի հասկնա՞յ երբեւիցէ հոս ըսուածը։ Ինքը ոճի­րը կը գործէր, ու ինքը իր արար­քին ականատեսն էր, իրմէ դուրս կը գործուէր արարքը։ Այդ «հերձում»ը պիտի բացատրուի չարչարանքի նկարագրութեամբ։ Չար­չա­րանքն է որ զինքը «թեկնածու»ի վերածած էր։ Ոճրագործ դառնալով, վերջ կը դնէ թեկնա­ծու­թեան, բայց նաեւ վերջ կը դնէ իր կեանքին, այսինքն՝ կը ձգէ որ իր մէջ մեռեալը, չար­չա­րան­քին արդիւնքով կազմ­ուած մեռելութիւնը գրաւէ վերջապէս իր ամբողջ էու­թիւ­նը։

Չարչարանքը բռնաբարութեան ձեւը կը ստանայ։ Չարչարանքի նկարագրութիւնը կ՚եր­կարի վեց էջի վրայ, 65էն մինչեւ 71։ Տարագրութեան ճամբուն վրայ, մայրը կը մեռնի, ինքը կ՚որդեգրուի թուրք կնոջ մը կողմէ, անունը՝ Ֆաթմա։ Ու կու գայ բռ­նա­բա­րու­թիւնը, կու գան բռնաբարութեան սարսափելի տեսարանները։ «Այդ իրի­կուն Ֆաթման մէջս դրաւ մարդասպանի սերմը» (էջ 67)։ Այդտեղ կը սկսի գրեթէ հոգե­բու­ժի բա­ռա­պաշարով դէպքերուն պատկերացումը։ Նախ՝ կարծրացումը։ «Մար­մի­նիս վրայ մորթս հաստ կաշիի պէս էր, ուրկէ ոչինչ ներս կը մտնէր դուրսէն»։ Ետքը՝ դիրքերու լքումը, մարմինէն փախիլ մը, ներքին անառիկ բերդի մը մէջ ապաստան փնտռելը, ամբող­ջա­կան քարացում մը։ «Շարունակեցի ինքզինքս գրկել պինդ, այն­քան պինդ որ դանակին հարուածն անգամ անզօր ըլլար» (էջ 67-68)։ «Ու սկսաւ խմորի պէս շաղ­ուել զիս իր մարմնովը։ Աչքերս գոցած անոր ըրածներուն վրայ, դուրսը հողին վրայ դեռ անձրեւ­նե­րէն չլուծուած մօրս արիւնը կ՚երեւակայէի» (էջ 68-69)։ Կտղուցքը որ­պէս զուտ բռնութիւն մը, մարմնին ուղղուած, որմէ հոգին բացակայած է ընդմիշտ. «Խուլ սար­սուռը որ կար սրտիս ու սրունքներուս մէջ՝ հո­գե­վարքի ցնցումներ եղան…» (էջ 69)։ Եւ յաջորդ առտուն ձեւը գտած է հանդուրժելու բռնութիւնը.

Ինծի թուեցաւ թէ երկար ժամեր մահուան մէջ ապրած էի։ Կեանքը տանելի դարձ­նե­լու միջոցը գտած էի, կեանքը մոռնալու, մահուան մէջ ապրելով։ Ատիկա պատճառ եղաւ որ ես փնտռէի այնուհետեւ այն պահը որ անէութեան դուռը կը բանար ու ես կը մտնէի անկէ ներս։ Կը հասկնա՞ս այս վիճակը, ուր այլեւս բան չես զգար, ուրկէ ամէն մտածում բացակայ է։ Բուսական կեանք մը։ Ի՞նչ կ՚ըսեմ։ Բոյսը ապրելու կիրք մը ու­նի գոնէ։… Ըսենք, առարկայի մը պէս, որ միշտ կ՚ենթարկուի, երբեք կեանքի նշոյլ մը իսկ ցոյց չի տար։ Կը նետես, կ՚երթայ նետած տեղդ, անկիւն մը կը նետես՝ կը կե­նայ…։ Երբեք, երբեք դիմադրութիւն ցոյց չի տար։ Ֆաթման այս բոլորը ըրաւ ինծի եւ ես համակերպեցայ։ … Այն պահուն որ ան ինծի կը մօտենար… ես փայտի պէս էի։ Փայ­­տի կտորի պէս էր ներսս…։[12]

Ամէն ինչ մէջբերել պէտք է, այնքան ապշեցուցիչ են հերձումի նկարագրութիւնները, մարմինը լքելու եւ հեռու տեղ մը ապաստան գտնելու իրողութիւնը, մեռելի վե­րա­ծ­ուի­լը, քարացումը։ Այս տեսարաններէն անդին, երբ որբահաւաքի անդամները իր գիւղը կու գան, առաջին անգամ ըլլալով կու լայ, առաջին անգամ ըլլալով մօրը մահ­ուան սուգը կրնայ սկսիլ։ Աշխարհին գեղեցկութիւնը կը տեսնէ, որ մինչեւ այդ օրը չէր տե­սած։ «Գիտէի մէկ բան միայն, երբ կու լայի, սրտիս մէջ կուտակումներ կը քակուէին… Խելակորոյս մայրս ձեռքերը բացած դեռ զիս կը կանչէր ու ահա ես, ճամ­բուն վրայ ինկած, յամառ ու խուլ անոր կանչերուն…։ Կու լայի մանկութեանս վրայ, աղտոտած, անարգուած մանկութեանս վրայ» (էջ 73)։ Այս ամբողջը գրի առնելով, Վահագն կը փորձէ ճիշդ պահը գտնել, ովկեանին մէջ այն չնչին ալիքը որ զինք դար­ձուցած է այն ինչ որ է։ « Ո՞րն է զգայարանքէն անցած, արձանագրուած, ժա­պաւէնի առնուած պահը, որ հետագային Վահագնը պիտի դարձնէր անճարակ, կեանքի խորթ տղան, մէկ խօսքով՝ թրքասպան թեկնածուն» (էջ 75)։ Այդտեղէն կը բխի տեւական աղ­տե­ղու­թիւ­նը, որմէ կը փախչի անդադար, որմէ փախած է մինչեւ իսկ իր ամուս­նութեան իրի­կունը։ «Ամէն պա­րագայի, հոն ուրկէ փախայ միշտ, աղտե­ղութենէն փա­խելու համար եղած է։ Ուր որ ըլ­լայի, աղտոտութեան մէջ գտնուելու զգացումը կը հա­մակէր զիս» (անդ)։ Եւ ուրեմն հարցը հոգին աղտեղութենէն լուալու անհրա­ժեշ­տութիւնն է։ Գիւ­ղը ձգելու պահուն այդ լացերը հոգին չեն լուացած։ «Չորս տարուան չորցած մրուրը, աղտը լուալու հար­կադրանքին տակ ըլլալու զգացումն է, որ այդ օրը, յանկարծ, ինծի լացուց…։ Բայց լուա­լու պահը չէր, այլ՝ այն յեղակարծ գիտակ­ցու­թիւ­նը թէ հոգին լուալու ատենը եկած էր։… Արցունքը չէր որ պիտի լուար հոգիս։ Եւ սպա­սեցի։ Սպա­սեցի որ գար գաղտնիքը ինքնին» (էջ 79)։

Այս ամբողջը մէջբերել պէտք էր հասկնալու համար ինչ որ կու գայ ատկէ ետքը, մէկ վերնագիրով ամփոփելի։ Ինչ որ կու գայ՝ զոհագործումի բնանիւթն է, որ կը կա­ռա­վարէ Վահագնի նամակին մնացեալ էջերը, եւ կարծես գաղտնիքը կու տայ ե՛ւ սպա­նու­թեան, ե՛ւ անոր հետ զուգադիպող, անոր հետ նոյնացած ինքնասպանութեան։

 4

Զոհագործում եւ ներում

Հարցը ուրեմն մաքրուելու անհրաժեշտութիւնն է։ Որովհետեւ «օր մը սոսկալի փո­թո­րիկ մը մեր երկրին մէջ ամբողջ ցեխը տարտղնեց, հալածեց ու եկաւ զե­տե­ղեց մեր հո­գի­ներուն խորքը։ Մաքրուիլ կ՚ուզենք, սիրելի Մինաս, մաքրուիլ ապրելու հա­մար» (էջ 80)։ Հիները աստուածներուն կը զոհագործէին, արիւն կը թա­փէին ճիշդ ու ճիշդ այս տեսակի ցեխ մը, այս տեսակի մրուր մը, այս տեսակի աղտեղութիւն մը լուալու հա­մար իրենց հոգիներէն. «…աքլորի, գառնուկի, գերիի կամ հայր մը հարա­զատ զաւ­կին արիւնը կը թափէին հոգիները մաքրելու համար» (անդ)։ Խօսքը կ՚երթայ ուղ­ղա­կի «հե­թանոսական» զոհագործումի ընդհանրացած կիրառումին, բայց նաեւ հրէ­ական Աս­տ­ուածաշունչին մէջ պատմուած՝ Աստուծոյ հրամանով Աբրահամին գոր­ծած որդե­սպա­նութեան, հրէական աւանդութեան մէջ «Աքեդա» կոչ­ուա­ծին։ Մինչեւ իսկ քրիս­տո­նէ­ական զոհագործումը մեկնաբանուած է նոյն շրջածիրին մէջ։ Յի­սու­սին թա­փած արիւնը, կ՚ըսէ Վահագն, իր դերը չի կատարեր այլեւս, շատ ջրոտած է, նոր արիւն պէտք է մեր հո­գի­նե­րը լուալու համար, մանկութեան աղտեղութենէն ձեր­բա­­զատուելու հա­մար։ Ասկէ սկսեալ ինչ որ կ՚ըսուի Վահագնի նամակին մէջ «զո­հա­գործում»ի համաս­տեղութեան սահմաններուն մէջ կը գտնուի։ Ինչ որ կ՚ըսուի՝ Զիա­յին կը վերաբերի, կը վերաբերի այն պահուն երբ Վահագն մատը տարած է Զիայի փողկապին, մոխիրի հետքը սրբելու համար, ենթա­դրաբար առանց մտիկ ընելու իր խօսածին։ Ինչ որ կ՚ըսուի՝ հա­սու­նացումի երկար գործողութիւնն է, Փարիզի մէջ խելակորոյս շրջապտոյտները, մին­չեւ որ Վահագն յան­կարծ հասկնայ թէ ի՛նչ կա­տար­ուած էր այդ պահուն, եւ թէ Զիան ի՛նչ ուզած էր ըսել յաջորդ օրը իր գրած երկ­տողին մէջ. «Կը խնդրեմ որ ինծի ներէք…։ Սէրը կոյր է, ձեր դիւրազգածութիւնը ինծի մոռցնել տալու աստիճան։ Անգամ մը եւս, ներողութիւն կը խնդրեմ եւ կ՚աղաչեմ մասնաւոր դիտումնաւորութիւն չտեսնէք ըսածներուս մէջ…» (էջ 84)։ Այս խօս­քե­րուն գաղտնիքը կը պարզուի Վահագնի աչքին երեք էջը ետքը միայն։ Խորքին մէջ մտիկ չէր ըրած նախորդ իրիկունը, բայց իր ականջ­ները լսած էին ըսուածը, ըմբռնած էին Զիային շաղակրատութեան ե՛ւ պա­րու­նա­կու­թիւնը, ե՛ւ թա­քուն նշանակութիւնը։ Պիտի մէջբերեմ այդ տողերը, որոնց մէջ գրուած է Վահագնին աչքին առջեւ յայտ­նուող լման ճշմարտութիւնը։ Բայց պէտք է զգուշացնեմ ընթեր­ցողը. ինչ որ կ՚ըսուի այդտեղ կատարեալ անակնկալ մըն է, որ վէ­պին մէջ կ՚երեւի ամ­բողջովին անցողակի կերպով, առանց ո՛չ մէկ զարգացումի, առանց ո՛չ մէկ վի­պա­կան ու պատմողական երանգի։ Կ՚ըսուի ու կը մոռցուի, նոյն պահուն, ահա­ւասիկ (էջ 88), խօսքը Մինասին ուղղուած է, ինչպէ՞ս կ՚ըլլայ որ ինքը չէ նշմարած կատար­ուա­ծին տարօրի­նա­կու­թիւնը.

Յանցաւոր ես։ Գիտե՞ս ինչ է յանցանքիդ պատճառը։ Պատճառը այն է, որ դուն կը խորհիս թէ ատիկա շատ բնական բան մըն է, ինչու որ դուն Ֆրանսուհի մը կը սի­րես…։

Չեմ դիմանար։ Կը կեցնեմ պահ մը մէջբերումը։ Ինչ որ պիտի ըսուի այնքան ապշե­ցու­ցիչ է, այնքան անսպասելի է, այնքան պատրաստուած չէ վէպին նախորդ էջերուն մէջ, որ շունչ մը քաշել պէտք է։

Զիան ալ կրնայ Հայուհի մը սիրել։ Այդպէս բնական կ՚երեւի քեզի։ Թերեւս ալ բնա­կան է, բայց ի՞նչ բան բնական է մեր կեանքին մէջ։ Մեր Հայու կեանքին մէջ։ Չէ՛, չէ՛, չկարծես որ Հայերուս հանդէպ ցոյց տուած համակրանքը համոզիչ դարձնելու հա­մար այսպէս փափկութեամբ կը պատմէր սէրը զոր ունեցած էր Հայուհիին։ Ու դեռ խօսիլ դիտումնաւորութեան մասին, երբ իր նպատակն էր այդ դիտում­նա­ւո­րու­թիւնը մեզի դիպուկ կերպով զգացնել, որպէսզի իրենցմէ հեռու, իրենցմէ ճողոպրած, դեռ շարունակենք տառապիլ այս հեռաւոր ափերուն վրայ։

Կը կրկնեմ. ոչինչ վէպին մէջ պատրաստած էր այս անակնկալը։ Երբեւիցէ խօսքը չէր եղած այդ Հայուհիին մասին, ո՛վ որ ըլլայ ան, իրական թէ անիրական։ Ու աւելի զար­մանալին ա՛յն է, որ ասկէ ետք եւս անոր խօսքը պիտի չըլլայ, եթէ ոչ մէկ անգամ ան­ցո­ղակի կերպով, պատահաբար[13]։ Հոս կը սորվինք որ ուրեմն այդ իրիկունը, սրճա­րա­նի սրահէն ներս (կամ դարպասը) բազմած, Զիան կը բարբառէր Հայուհիի մը նկատմամբ ունեցած իր սիրոյ մասին, եւ յաջորդ օրը իր ըրածը անփափ­կա­նկա­տու­թիւն սեպելով իբր թէ, նե­րո­ղութիւն խնդրող երկտող մը գրած էր, ըսելով որ դի­տում­նաւոր չէր ըրածը։ Ի՞նչ բան դի­տում­նաւոր չէր։ Վիրաւորա՞նքը։ Ի՛նչ որ ալ ըլլար, վիրաւորանք կամ ու­րիշ բան (եւ այդ ուրիշ բանը պիտի հետապնդենք ընդերկար), երկտողը գրած էր ուրեմն դի­տում­նա­ւո­րութիւնը աւելի եւս զգացնելու համար իր երկու հայ բարեկամ­նե­րուն, եթէ երբեք տեղ­ւոյն վրայ չէին զգացած անոնք զայն։ Գոնէ ա՛յդ է Վահագնին աչ­քին երեւ­ցող յան­կար­ծակի յայտնութիւնը։ Զիան ներո­ղու­թիւն կը խնդրէ, որպէսզի աւե­լի եւս զգա­ցնէ ինչ որ քիչ վերը կոչեցինք «վիրա­ւորանք»ը։ Եւ ա՛յդ է կարծեմ պատ­ճառը որ վէ­պը այդ խորհրդաւոր, թերեւս անի­րա­կան, Հայուհիին մասին ոչ մէկ ման­րադէպ ա­ւել­ցնելու պէտքը կը զգայ։ Կարեւորը հոս Զիային պատմածը չէ։ Կարեւորը անոր դի­տում­նա­ւո­րութիւնն է, ներողութեան խնդրանքով կրկնապատկուած «վիրաւո­րան­ք»ը։

Ներողութեան արշաւը

Երեք անգամ «վիրաւորանք» բառը չակերտի մէջ պահեցի, որովհետեւ վիրաւորանքը թէեւ կայ՝ բայց բուն երեւոյթին մէկ հոգեբանական հետեւանքն է։ Բուն երեւոյթը կո­րիզային ձեւով ծուարած է մէջբերումս փակող նախադասութեան մէջ. «… երբ իր նպա­տակն էր այդ դիտում­նա­ւո­րու­թիւնը մեզի դիպուկ կերպով զգացնել, որպէսզի իրենց­մէ հեռու, իրենցմէ ճողոպրած, դեռ շարունակենք տառապիլ այս հեռաւոր ափերուն վրայ»։ Երբ 2008ի Դեկտեմբերին խումբ մը թուրք մտաւորականներ նե­րո­ղութիւն խնդրելու նպատակով արշաւ մը սկսան, ու երկու ամսուան մէջ երե­սուն հա­զար ստորա­գրու­թիւն հաւաքեցին, շնորհակալութեան խօսքեր լսուեցան աջ ու ձախ հայկական որոշ շրջանակներէ, բայց կարգ մը հայ մտաւորականներ այդ արշաւը յա­ւելեալ վիրաւորանք նկատեցին, մասամբ որովհետեւ ըստ իրենց վերլուծումին՝ կէս բերան ներողութիւն մըն էր միայն, կամ ինչպէս կ՚ըսեն անգլերէն՝ վիրաւորանքը կ՚ա­ւելցնէր վէրքին[14]։ Ու ամէն պարագայի թեթեւ կը կշռէր ան մէկ դարու վրայ եր­կա­րող նուաստացումի քա­ղա­­քա­կանութենէ մը ետք։ Ստորագրողները այդ քաղա­քա­կա­նու­թեան հետ գործ չունէին անշուշտ ու ձեւով մըն ալ՝ զայն կը պախարակէին։ Իրենց կրցած չափով ձայն կը բար­ձրացնէին։ Անոնցմէ ոմանք մինչեւ իսկ «սի­րա­հարուած» էին Հայերուն, ճիշդ Որ­բու­նիի վէպին մէջ՝ Զիային նման։ Եւ եթէ այդպէս է, անշուշտ երեւակայական է Վա­հագ­նին զգացած «վիրաւորանք»ը։ Ութսուն տարի ետքը՝ Զիան ալ կրնար այդ ստո­րա­գրող­ներէն մէկը ըլլալ։ Ճիշդ է որ քսանական թուա­կաններուն (վէպին գործողութեան թուա­կանը յայտնի է՝ 1927) Թուրքիոյ մէջ շատ ձայն բար­ձ­րա­ցող չէ գտնուած ու կա­րե­լի ալ չէր ձայն բարձրացնել։ Ներողութեան արշաւին պէտք էր հետեւաբար ուրիշ ձեւերով հա­կազ­դել։ Օրի­նակ հարց տալ, թէ որուն անունով ներողութիւն կը խնդրէին ստորա­գրող­ները, այս­օրուան Զիաները, իրենց հայրերո՞ւն, պետութեա՞ն։ Բայց իրենց հայ­րե­րը չկան այլ­եւս։ Ու պետութիւնը բացարձակապէս պատ­րաստ չէ ներողութիւն խնդրելու։ Կամ օրի­նակ հարց տալ թէ արդեօք տարբե­րու­թիւն մը կա՞յ ներողութիւն խնդրելուն եւ թո­ղութիւն հայցելուն միջեւ։ Անգլերէն լեզ­ուով արտայայտուած՝ apo­logizing եւ asking for forgiveness բաւական տարբեր բաներ են։ Եւ վերջապէս (ու այդ եղաւ իմ առաջին շարժումս 2009ին) կարելի է նե­րո­ղութեան խնդրանքին մէջ տեսնել հաշտեցումի ցանկութիւն մը, հաշտեցումի քաղա­քա­կա­նութիւն մը հրաւիրելու ձեւ մը, ու հարց տալ թէ ի՞նչ կրնայ ըլլալ այդպիսի քաղա­քա­կանութեան մը էութիւնը։ Հաշտութիւնը ի հարկէ ամենահին ժամանակներէն ի վեր՝ քաղաքական հիմ­նական արարքը եղած է, ու բոլոր պարագաներուն՝ զոհին մէջ գոյացող սուգի կա­րո­ղութիւնը իր հաշուոյն խոտորելու, հունաւորելու եւ շահագործելու ձեւ մը հանդի­սացած է[15]։ Այդ պատ­ճա­ռով Վալտեր Բենիամին 1921ին, իր Ամբողջական Գործերու խմբա­գիր­ներուն կող­մէ «Ժամանակի նշանակութիւնը բարոյական աշխարհի տնտե­սութեան մէջ» վերնա­գրուած անտիպ էջի մը մէջ կը գրէր հետեւեալը. «ժամա­նակը … ո՛չ միայն կը ջնջէ չարա­գոր­ծութեան հետքերը, բայց նաեւ իր երկարութեամբ —  յիշողու­թենէն ու մո­ռացու­թե­նէն շատ անդին — չափազանց խորհրդաւոր կերպով կը հասցնէ թո­ղու­թեան։ Թողու­թեան, այո՛, բայց երբեք՝ հաշտութեան»[16]։ «Թողութիւն» բառով կը թարգմանեմ գերմաներէն «Vergebung»ը, որ կը համապատասխանէ ֆրան­սե­րէն «par­don»ին եւ անգլերէն «forgiveness»ին։

Որբունիին մօտ, Վահագնի բերնով, այս ամբողջը չկայ, բնական է։ «Ներողութիւն»ը վիրաւորանք է, թէկուզ երեւակայական։ Թողութեան կամ ներումի մասին ո՛չ մէկ ակ­նարկութիւն։ Կա­նուխ էր այդ մասին խորհելու համար, պիտի ըսուի, ըլլա՛յ 1927ին, ըլլա՛յ 1965ին (վէպին գրուած տարին)։ Բայց այդ կը նշանակէ որ սպա­նու­թիւնը կը գրաւէ ճիշդ թո­ղութեան ու ներումի տեղը։ Կը մատնէ թողութեան ու նե­րումի ան­կա­րելիութիւնը։ Եթէ «Աղէտ» բառը որեւէ բան կը նշանակէ, եթէ որեւէ բան կը թե­լադրէ, ահա՛ թելադրածը, ահա՛ նշա­նա­կու­թիւ­նը. այդ անկարելիութիւնն է, այդ անէծքը մեր գլխուն։ Անգամ մը եւս Ժակ Դե­ռիդան է որ այդ մասին արձանագրած է ամենէն դի­պուկ եւ ամե­նէն խորունկ նկա­տո­ղու­թիւ­նը։

Միշտ կը վերադառնանք այդ ինքնիշխանութեան խնդրին։ Եւ քանի որ կը խօսինք թո­ղութեան մասին, ինչ որ երբեմն անտանելի, կամ նողկալի, մինչեւ իսկ լկտի կը դարձնէ «թողութիւն կը շնորհեմ» բառերը, անոնցմով պարտադրուող ինքնիշ­խա­նու­թիւնն է։ Յաճախ կ՚ուղղուի ան վերէն վար, կը հաստատէ իր իսկ ազատութիւնը, կամ թո­ղու­թիւն շնորհելու կարողութիւնը ձեռք կ՚առնէ, սեփականութիւն կը համա­րէ, ըլ­լա՛յ իսկ որպէս զոհ, կամ յանուն զոհին։ Բայց պէտք է նաեւ նկատի առնել բացար­ձակապէս զո­հի վիճակին մատնուելու հնարաւորութիւնը, այն վիճակին՝ որ զոհը կը զրկէ կեան­քէն, կը զրկէ խօսելու իրաւունքէն, կամ այն ազատութենէն, այն ուժէն ու այն կա­րողութենէն՝ որոնք իրեն պիտի թոյլատրէին «Քեզի թողութիւն կը շնորհեմ»ի դիրքը գրաւելու։ Այդտեղ է աններելին, զոհը խօսելու իրաւունքէն, ամէն տեսակի ար­տա­յայտութեան, վկայութեան կարելիութենէն զրկելուն մէջն է։ Զոհը այն ատեն ամէն ինչէ զրկուելէ ետք՝ գոնէ վերա­ցա­կան­օրէն ան­ներելին նե­րե­լու դուզնաքեայ, տարրական հնարաւորութեան զրկումին ենթարկուած պիտի ըլ­լար նաեւ[17]։

Եւ ուրեմն սպանութե­նէն ան­դին բարե­կա­մին ձգուած ժառանգը նոյնպէս՝ ճիշդ այդ նոյն թողութիւնը շնոր­հելու վերստին ձեռք բերուած հնարա­ւո­րութիւնն է։ Այդ չի նշա­նակեր որ թողութիւն պիտի շնորհենք։ Մենք ո՞վ ենք որ թո­ղութիւն շնորհենք։ Որո՞ւն անունով այդպիսի բան մը պիտի ընէինք։ Մեզմէ կախեալ չէ թողութիւնը։ Եւ սակայն Աղէ­տէն անդին՝ վեր­ապրողին կողմէ ժառանգով ընծայուածը թողութեան ժամա­նակն է, այդ իսկ ժա­մանակը որ մեր­ժուած էր մեզի Աղէտէն առաջ, կամ Աղէ­տին պատ­ճա­ռով։ Ժամանակի բարոյական տնտե­սու­թիւնը, այդ­պիսի տնտեսու­թեան մը մա­սին խոր­հելու իսկ հնարա­ւո­րու­թիւնը, մեր­ժուած էին մեզի։ Բայց ինչո՞ւ սպա­նութիւն մը պէտք էր այն ատեն, որ­պէսզի վե­րահաստատուէր մեր մէջ, են­թա­դրաբար, թողու­թեան մասին խորհելու այդ բա­րիքը։ Այս հարցումին շուրջ կը դառ­նայ Որ­բու­նիի վէ­պին գաղտնիքը։ Թողութեան մասին պիտի կարենանք խորհիլ վերստին, կ՚ըսէ Վահագն, երբ մաքրուինք աղտեղութենէն, թողութիւնը արգիլող աղտեղութենէն։ Մեր մէջ բնա­կող այդ աղտե­ղու­թիւնը սպաննելու ցանկութիւնն է, որ ուրեմն համա­հա­­ւասար է նե­րե­լու անկարո­ղու­թեան։ Վահագնի տիպարով՝ բացարձակ զոհը ինքն իր վրայ կ՚առնէ աղ­տե­ղութիւնը մաքրելու զոհագործական պարտականութիւնը։ Ինք­­­­զին­քը կը տեսնէ որ­պէս նոր ժա­մա­նակներու Քրիստոս մը, շատ բացայայտօրէն, քանի որ այդպէս ալ կը գրէ։

Եւ ուրեմն յստակ է, որ կը գտնուինք զոհագործական համաստեղութեան սահ­ման­ներէն ներս։ Թողութեան կարողութեան վերստին տիրանալը կը պահանջէ զոհա­գոր­ծա­կան արարք մը, ուր զոհը եւ դահիճը նոյնացած են իրարու, չեն զանազանուիր։ Այն պահուն երբ բացարձակ զոհը կը հասկնայ Զիային դիտաւորութիւնը, ընթեր­ցո­ղը պիտի յիշէ որ կ՚ըսէ. «Չկարծե՛ս որ Հայերուս հանդէպ ցոյց տուած հա­մա­կրան­քը համոզիչ դարձնելու համար այսպէս փափկութեամբ կը պատմէր սէրը, զոր ոնեցած էր Հայուհիին»։ Ի՞նչ նպատակով այն ատեն։ Արիւնին ուժը զգացնելու նպատակով, կը խորհի Վահագն, եւ ան­կէ քաղելով մասնաւոր վայելք մը, որ կրնայ անգիտակից ըլլալ ամբողջովին թուրք ու­սանողին մօտ։ Անուն մը ունի այդ վայելքը. զոհա­գոր­ծական վայելքն է ան։ Զիային նպատակն էր, կ՚ըսէ Վահագն, «այդ դիտում­նա­ւո­րու­թիւնը մեզի դիպուկ կերպով զգա­ցնել, որ­պէսզի իրենցմէ հե­ռու, իրենցմէ ճողոպրած, դեռ շարունակենք տառապիլ այս հե­ռա­ւոր ափերուն վրայ»։ Եւ քանի որ զոհա­գործական վայելք մըն է, անոր պէտք է հա­կադրել զոհա­գոր­ծական արարք մը, արիւն թափել, կենդանիի կամ մարդու։

Մեծա­գոյն առարկութիւնը զոր կարելի է բարձրացնել անշուշտ Որբունիի եւ իր Վա­հագնին այս փաստարկումին դէմ այն պիտի ըլլայ որ կը նոյնացնէ ան բնաջնջական ծրա­­գիրը Կայսրութեան զոհա­գործական համակարգին մէջ ծաւալող եւ զոհը իր սու­գի եւ նե­րու­մի կարողութենէն պարպող բռնութեան հետ։ Մինչդեռ երկուքը սկզբուն­քով զատորոշելի են։ Մէկը միւ­սին հակերեսն է նոյնիսկ, քանի որ բնաջնջումը վերջ կը դնէ զոհագործական հա­մակարգին, ու վերջ դնելով ի դէպ՝ զոհագործական հա­մա­կարգին յանձնուած զոհը կը զրկէ պատահածին անդրադառնալու հնարաւորու­թե­նէն[18]։ Այդ բռնութեան մա­սին բացարձակ զոհը միայն կրնայ վկայել, վէպի մը փոր­ձա­ռական սահ­ման­ներէն ներս։ Վահագնին նկարագրած բռնաբարութեան տեսա­րան­ներն ալ այդ իմաս­տով զոհագործական բռնութեան մը նկարագրութիւններն են, ինչ որ տեղ տեղ զգալի կը դառնայ գործածուած բառապաշարին ընդմէջէն. «Այն ատեն կը զգայի թէ կը մոր­թ­ուէի գառնուկի մը պէս, ինչպէս տեսած էի իրեն ընելը, երբ գառնուկին դունչէն բռնած ձախ ձեռքով՝ աջ ձեռքով դանակի հարուածը կ՚իջեցնէր գառնուկին վզին» (էջ 89)։

Սպանութիւնը անշուշտ ենթարկուած ենթակայի տրամաբանութեան կը համա­պա­տաս­խանէ, ու այդ տրամաբանութիւնը զոհագործական է ամբողջովին։ Ենթա­կան, մեռ­ցնելով, չի դադրիր հպատակելէ զոհագործական համակարգին, ու չ՚անցնիր զո­հա­գոր­ծական վայելքէն օգտուողներուն կողմը։ Կ՚անդրադառնայ միայն որ մինչեւ արմատը շահագործուած էր, որ տիրողի վայելքին կրաւորական առարկան էր, ու այդ կապն է որ կ՚ուզէ ջնջել։ Եւ քանի որ ինքը ուրիշ բան չէ եթէ ոչ այդ կապին կրա­ւո­րական բեւեռը, զայն ջնջելը ինքզինք ջնջել կը նշանակէ։ Եւ սակայն, այս բոլորը հաս­կնալով հանդերձ, Վահագն իր արարքին մէջ փրկագործական տարողութիւն մը կը տեսնէ, ինչպէս տե­սանք ասկէ առաջ։ Այդ տարո­ղու­թիւնը կ՚արտայայտէ երբեմն կրօնական բառա­պա­շա­րով։ Աղ­տե­ղութենէն լուացուիլ, մաքրուիլ, փրկուիլ։ Մէկ հոգի պէտք է մեռնի մեռց­նե­լով, բո­լորին վերադարձնելու համար ներումի եւ թո­ղու­թեան կարողականութիւնը, ազա­­տելու համար զիրենք իրենց մէջ բնակող թրքա­սպա­նի ներկայութենէն։ Բայց եր­բեմն ալ՝ աւելի նախնական եւ անհեթեթ բառապաշար մըն ալ կը գործածէ, օրինակ «երեք մի­լիոն»ի փաստարկումով։ Այդ պարզացնող եւ դիտումնաւոր կերպով ծիծա­ղելիին սահմանները քերող փաստարկումին համաձայն, եթէ ամէն մէկ Հայ անսալով իր մէ­ջը բնակող թրքասպանին՝ իրապէս սպաննէր ու հետւաբար նոյնհետայն ինքզինքը սպաննէր, Հայ չէր մնար աշխարհի երեսին։ Ծի­ծաղելի երեւոյթ ունէր այս փաս­տար­կումը առաջին անգամ յայտնուելուն արդէն իսկ, երբ անոր ետին գտնուող պատճա­ռա­բանութիւնը այն էր, որ սպանութենէն ետք մեռելի վիճակին չմատնուելու համար, ատել պէտք է, մինչդեռ մենք ատել չենք գի­տեր։ Եւ ա՛լ աւելի ծիծաղելի է, երբ կ՚ան­դրա­դառնանք որ ներքին դահիճին սպա­նու­թիւնը ոչի՛նչ կը փոխէ զոհի վիճակէն որ­պէս զոհ։ Մեռցնել զոհագործական սպա­նու­թեամբ եւ ողջ մնալ՝ միայն կրնայ ընել ա՛յն որ զոհագործական վայելքին նպաստը քաղելու ի վիճակի է։ Ուրիշ որեւէ զոհա­գոր­ծական արարք ինքնակործանում է։ Բայց այդ ծիծաղելի փաստարկումները ար­դեօք չե՞ն փաս­տեր ճիշդ ինչ որ կ՚ըսենք հոս։ Վահագն կ՚ուզէ հակազոհագործական իմաստ մը տալ իր արարքին։ Եւ այդ ընելու համար՝ պէտք ունի բարեկամին, պէտք ունի անոր յանձ­նելու իր արարքին իմաստը, պէտք ունի իրմով զայն իմաստա­ւո­րե­լու։

Եւ ուրեմն Վահագնին մէջ կուտակուած լման խելագարութիւնը, մարդասպանի եւ ինքնասպանի խելագարութիւնը, կու գայ անկէ որ ծառայած է ինք ուրիշներու վա­յել­քին։ Նախ Ֆաթմայի՛ վայելքին։ Բռնաբարութեան նկարագրութիւնները ուրիշ բանի չեն ծառայեր եթէ ոչ այս կէտը բացայայտ դարձնելու։ Եւ հիմա՝ Զիայի վայելքին։ Այդ է պատճառը որ Ֆաթմային նայուածքը կը տեսնէ Զիային նայ­ուածքին մէջ։ Նայ­ուածքներու այս նոյնութիւնը, մէկէն միւսը այս անցումը, անոնց անզա­նա­զա­նե­լի­ու­թիւնը, զոհագործական վայելքին արտայայտութիւնն են, տիրողի վայելքին սիրոյն ար­մա­տապէս շահագործուած ըլլալու զգացումին արտաքին երեսակն են։ Նոյն նայ­ուած­քը ուրեմն, հոս եւ հոն (էջ 89).

Ու հոն էր ան ամէն անգամ որ կը նայէի անոր ու ակնապիշ, ամէն անգամ որ պէտք էր որ հոն զգար, որովհետեւ այդ նայուածքին քթթումը յանկարծ ինծի երեւցած էր յար եւ նման, ոչ թէ նման, այլ ինքը, Ֆաթմային նայուածքը, երբ լուռ ճաշի կը նստէինք ծալլապատիկ տախտակէ ցած ու կլոր սեղանին առջեւ։

Կը հասկնա՞ս թէ ինչու փորձեցի Զիան սպաննել խեղդելով զինքը։ Ահաւասիկ պա­տաս­խանը։ Իր դէմ գործուած զոհագործական ոճիրին յստակ հետեւանքն է, զո­հա­գոր­ծա­կան վայելքին հակազդող եւ հակադրուող արարքն է։ Եւ ուրեմն կ՚ար­ժէ կրկնել հիմա որ բոլոր իրական վկայութիւններուն ետին կանգնած է այս մէկը, որ­պէս անոնց ճշմար­տութիւնը, անոնց էութիւնը երեւան բերողը. զոհագործական վա­յել­քին են­թարկուած ենթակային վկայութիւնն է։ Բացարձակ վկան, մար­դա­սպանի խե­լագարութեամբ, կը վկայէ վայելքին մասին, դահիճին զոհա­գոր­ծա­կան վայել­քին կրաւորական ենթական եղած ըլլալուն մասին։ Ողջ-մեռեալին վկայութիւնն է, բա­ցարձակ զոհին եւ բացարձակ վե­ր­ապ­րողին վկայութիւնը, այն մէկը որ կը զետեղ­ուի այդ անհաւանական եւ ամէն պա­րագայի «վիպական» տարածքին մէջ, մեռցնելուն եւ ինքզինք մեռցնելուն միջեւ, սպա­նութեան եւ ինքնասպանութեան միջեւ բացուած տա­րածքին մէջ։ Այդ տարածքը վի­պական է, այո, ոչ թէ որովհետեւ երեւակայական է, ոչ թէ որովհետեւ հնարովի է։ Ընդհա­կառակը։ Վի­պական է, որովհետեւ իրակա­նու­թիւն կոչուածին մէջ, վէպէն դուրս, չկա՛յ այդպիսի տա­­րածք մեռցնելու եւ մեռնելու միջեւ։ Եւ ինչո՞ւ ոչ։ Որովհետեւ այդ տարածքը կ՚են­թադրէ մէկ բան, շատ յստակ բան մը. կ՚ենթադրէ որ մեռցնող-մեռ­նողը — այն որ կը մեռցնէ դահիճը իր մէջ ու զայն մեռցնելով՝ կը քանդէ դահիճին եւ զոհին անքակտելի զոյգը իր մէջ — արդէն իսկ հասկցած ըլլայ որ ծառայած է ու տա­կաւին կը ծառայէ, որպէս կրաւորական են­թա­կայ, զոհագործական վայելքին։ Եւ այդ մէկը ան­կա­րելին իսկ է։ Ո՛չ մէկը, իրական կոչուած կեանքին մէջ, այդպիսի բան մը կրնայ ըն­դու­նիլ առանց անձնասպան ըլլա­լու։ Բացարձակ զոհը, բացարձակ վեր­ապ­րողը նաեւ բա­ցարձակ վկան է։ Բացարձակ վկան ա՛յն է որ կ՚ար­թննայ։ Բայց կ՚ար­թննայ մահուան մէջ։ Բացարձակ վկան մե­ռեալ վկան է։ Ահա՛ ին­չու իրական կեանքի վկայութիւնները երբեք չեն խօսիր իրա­կան պատահածին մա­սին։ Կը պատմեն ոճիր­ներ, խժդժութիւններ, մահեր, սպա­նու­թիւններ, բռնաբարութիւններ, անհուն թշուա­ռութիւն մը, այո՛։ Բայց չեն կրնար խօ­սիլ որպէս մեռեալ վկայ։ Նոյն­պէս՝ չկայ վկա­յու­թիւն չարչարանքէն ետք, չար­չա­րանքի մասին։ Ահա­ւասիկ անկա­րե­լին։ Պէտք է վկա­յել անվկայելիին մասին։ Ո՛չ մէկ իրական վերապրող կրցած է այդ­պիսի բան մը ընել, երբեւիցէ։ Ո՛չ մէկ վեր­ապ­րող կրցած է ըսել. կ՚ար­թննամ մահուան մէջ։ Ո՛չ մէկը կրնայ ըսել. ինքզինքս կը մեռ­ցնեմ որովհետեւ մեռած եմ արդէն իսկ, որովհետեւ զիս մղողը միշտ ու տա­կա­ւին դա­հի­ճին պարտադրանքն էր զինքը վայելքին հասցնելու։ Այդ պարտադրանքը զիս կը ջնջէ ամ­բող­ջովին։ Մէջս կը մեռցնէ խօսելու, վկայելու, ներելու որեւէ հնարա­ւո­րութիւն։ Դուր­­սէն չէ՛ անշուշտ որ դահիճը կ՚ըսէ «Վայելքին հասցուր զիս»։ Փո­խա­նակ զինքը «վայլեցնել»ու, Վա­հագն կը մեռցնէ զինք։ Պար­տա­դրան­քին կը պատասխանէ ոճիրով, երբ պարտա­դրանքը իր աչքին կը յայտնուի իր լման մերկութեամբ, իր ան­խու­սա­փե­լի­­ութեամբ։ Այն պահուն երբ կը մեռցնէ, Ֆաթ­ման է նորէն որ երեւան կու գայ. «Ֆաթ­ման, այո, Մինաս, Ֆաթման հոն էր, փողկապի հանգոյցին վրայ» (էջ 90), եւ մեռ­ցնելու համար գործածած ուժը ա՛յն է, «ինչ որ կ՚ըլլար Ֆաթմային դիմա­դրե­լու համար գոր­ծա­ծած կծկուող ուժս…» (էջ 91)։

Այս ձեւով՝ բոլոր հարցումները պատասխան գտան։ Ամբողջացուցած եղանք նաեւ ինչ որ կ՚ըսուէր նախորդ հատորին մէջ, Մորիս Բլանշոյի առիթով, բացարձակ վեր­ապ­րողին մասին։ Մէկ կէտ միայն կը մնայ խոր­հր­դաւոր։ Մեռցնելու պահուն, Վա­հագն կարծես կը հաշտուի զինքը մեռցնելու մղող վի­ճակին հետ։ «Կը հաւատա՞ս, որ ես որ պիտի խեղդէի Զիան, այդ վայրկեանին հաշ­տուած էի սիրահար Զիային հետ, քու սիրահարութեանդ ընդմէջէն» (էջ 93)։ Սիրա­հար Զիան զոհագործական վայել­քին վեր­ջին մնացորդն է Վահագնի մտքին մէջ։ Եւ քանի որ սպանութեամբ՝ հակա-զո­հա­գոր­ծական արարք մըն է Վահագնին կատա­րա­ծը, ատկէ ան­դին ասպարէզը բաց է։ Թուրք տղայ մը ինչո՞ւ չսիրահարուէր հայ աղ­ջ­կան մը։ Խորհր­դաւորը այդ չէ ուր­եմն։ Այլ՝ հոն է ուր կ՚ըսուի թէ Մինասին սիրա­հարութեան ընդ­մէջէ՛ն կը կատարուի հաշտու­թիւ­նը։ Մինասը սիրահարուած է Ֆրան­սուհիի մը։ Ինչ­պէ՞ս պէտք է հասկնալ այս «ընդ­մէ­ջէն»ը ուրեմն։ Որպէս ներքին ար­գելք­ներու եւ ար­գի­լումներու առողջ յաղթա­հա­րո՞ւմ մը։ Որպէս Ֆրանսուհիի մը կող­մէ որպէս մարդ ճանչ­ցուելու հնա­րաւորութեան ձեռք­բերո՞ւմը։ Հաշտուինք, որ­պէս­զի մենք ալ կարե­նանք վերջապէս աշխարհին ազատ քա­ղաքացիները ըլլալ։ Ու մեր ականջին կը հնչէ Վալ­տեր Բե­նիա­մինի խօսքը. «ժա­մանակը … ո՛չ միայն կը ջնջէ չարա­գոր­ծութեան հետ­քերը, բայց նա­եւ իր երկարութեամբ —  յիշողութենէն ու մո­ռացու­թե­նէն շատ անդին — չա­փա­զանց խորհրդաւոր կերպով կը հասցնէ թո­ղու­թեան։ Թողու­թեան, այո՛, բայց երբեք՝ հաշ­տութեան»։


 

 

[1] Տե՛ս Walter Benjamin, «Der Ursprung des deutschen Trauerspiels» [Գերմանական ողբեր­գակ թատրոնի ծագումը], Gesammelte Schriften, Suhrkamp, 1980, հատոր 1, էջ 318։ Ընթերցողը այս տողերուն հանգամանաւոր պարզաբա­նու­մը պիտի գտնէ Առասպել, արուեստ, քաղաքականութիւն գիրքիս Վալտեր Բենիամինին նուիրուած էջե­րուն մէջ։ Ահաւասիկ գերմաներէն բնատիպը. «Jedes Ge­fühl is gebunden an einen apriorischen Gegen­stand und dessen Darstellung ist seine Phänomenologie. Die Theorie der Trauer… ist demnach nur in der Be­schreibung jener Welt, die unterm Blick des Me­lan­cho­li­schen sich auftut, zu entrollen. Denn die Ge­füh­le… erwidern als motorisches Gebaren einem gegen­ständ­lichen Aufbau der Welt. Wenn für das Trauerspiel im Herzen der Trauer die Gesetze… sich finden, so ist es weder der Gefühlzustand des Dichters noch des Publikums, dem ihre Darstellung sich wid­met, vielmehr ein vom empirischen Subjekt gelöstes und inning an die Fülle eines Gegestandes gebundenes Fühlen»։

[2] Վերջին երկու տասնամեակներուն՝ ուղղակի «վկայագրութեան» անդրադարձող փիլիսոփա­յա­կան մտորումներուն ամենէն կարեւորները կը մնան Ջորջոյ Ագամբէնի 0 que resta de Auschwitzը, 2000ին լոյս տեսած, որ մաս կը կազմէ Homo Sacerի շարքին, եւ Դեռիդայի Demeureը (1998), որ Մորիս Բլանշոյի վերջին տարիներու կենսագրական (կամ մահագրական) L’Instant de ma mort [Պահը երբ մեռայ] գրուածքէն մեկնելով, անոր շուրջ կը հիւսէր գրական եւ վկայագրական պատումներուն շուրջ խորհրդածութիւն մը։

[3] Ասֆալթը, Իսթանպուլ, 1972, էջ 213-219, բայց տեսարանը կը կրկնուի ետքը, ուրիշ տեսա­րան­ներու հետ խառնուած։

[4] Ու որպէսզի աւելի յստակ ըլլայ որ կրկնողական ծրագիր մըն է որ կը ծաւալի Թեկնածուէն սկսեալ վիպաշարքին մէջ, անհրաժեշտ ու անխուսա­փե­լի կերպով, Ասֆալթը վէպին մէջ բացայայտ կրկնութիւն մը կայ, քանի որ երեսուն էջի վրայ՝ Որբունի վերստին կը գրէ արդէն իսկ գրուածը, բառ առ բառ կը կրկնէ, գրեթէ կ՚արտագրէ նոյն տեսարանէն դրուագներ (Ֆրանսացի կնոջ՝ Նի­քո­լի հոգե­վար­քին դրուագները եւ Մինասին յանցապարտութիւնը Նիքոլի հոգեվարքին եւ մահուան մէջ)։

[5] Այստեղէն սկսեալ Թեկնածուն գիրքին գացող յղումները պիտի տրուին շարադրանքին մէջ, առանց այլ նշումի։

[6] Այս մասին տե՛ս վերը՝ Զապէլ Եսայեանին նուիրուած բաժնին մէջ Ժողովրուդի մը հոգե­վար­քըին անդրադարձող բաժինը։ Կը յիշեցնեմ որ Եսայեանի ստորագրութեամբ տպուած Թորոյեանի վկայագրութիւնը լոյս տեսաւ նաեւ ին ձեռքէս ելած ֆրանսերէն թարգմանութեամբ մը, L‘Agonie d’un peuple վերնագիրով, 2013ին (éditions Garnier), ու երկար վերջաբանով մը։

[7] Ընթերցողը կը յղեմ Պատկեր, պատում, պատմութիւն այս ձեռնարկիս առաջին հատորին մէջ՝ «Ինքն իր պատկերը…» վերնագրուած ուսումնասիրութեան։ «Դիակը ինքն իր պատկերն է» նախա­դա­սութիւնը կը գտնուի Գրական տարածքըի յաւելուածին մէջ, «Պատկերակայականի երկու տարբերակ­նե­րը» վերնագրուած բաժնին մէջ։ Լեզուին շուրջ հարցումը, որպէս ինքն իր պատկերը, կը գտնուի նոյն գիրքին սկիզբը, էջ 28։ Այդ էջերը հրամցուած են հայերէնով նախորդ հատորի վերջա­ւո­րու­թեան։

[8] Թեկնածուն, էջ 34-35։

[9] Jacques Derrida, Politiques de l’amitié, Փարիզ, 1995, էջ 335։ Ահաւասիկ ֆրանսերէնը. «Grâce soit rendue à la mort. C’est grâce à la mort que l’amitié peut se déclarer. Jamais auparavant, jamais autrement. Et jamais si ce n’est en se remémorant (tandis que grâce à elle l’ami se remémore qu’il n’y a pas d’amis). Et quand l’amitié se déclare du vivant des amis, elle avoue au fond la même chose, elle avoue la mort grâce à laquelle lui vient enfin, n’y manquant jamais, la chance de se déclarer.» Բլանշոյ կը յիշէր ու կը մէջբերէր Դիոգենէս Լաէրտիոսի կողմէ Արիստոտէլին վերագրուած խօսքը. «Օ բարե­կամ­ներս, չկա՛ն բարեկամներ», որ նոյնպէս Դեռիդային գիրքին բնաբանը կը կազմէ։

[10] Հոս կը սրբագրեմ կարդացածս։ Վարանումով կը սրբագրեմ, բայց եւ այնպէս կը սրբագրեմ։ Ինչ որ կը կարդանք ի հարկէ հետեւեալն է. «Չեմ ուզեր որ… իմ վախճանս չունենաս»։ Ինչ որ անհաս­կնալի կը դարձնէ նախադասութիւնը, եւ Վահագնի ըսածին հակառակ արդիւնքը կու տայ։ Կամ ալ պէտք է զատել նախադասութեան այդ մասը, զայն առանձին կարդալ որպէս յորդոր մը. «Իմ վախճանս չունենա՛ս»։ Չըլլա՛յ որ դուն ալ իմ վախճանս ունենաս։

[11] Այս մասին տե՛ս իմ անգլերէն աշխատասիրութիւնս, «The Death of the Witness», որ լոյս պէտք է տեսնէ Representation Unlimited հատորին մէջ, ի միջի այլոց՝ Todd Pressnerի խմբա­գրու­թեամբ, Harvard Uni­ver­sity Press, 2014։ Հոն կը յղուիմ բրազիլիացի հեղինակի մը, որ քանի մը հա­կիրճ էջերու մէջ ամենէն հատու բաները ըսած է այդ մասին, Idelber Avelar, The Letter of Violence. Essays on Narrative, Ethics, and Politics, Palgrave, Նիւ Եորկ, 2004, էջ 47-49։

[12] Թեկնածուն, էջ 69-70։

[13] Հայուհին երկրորդ անգամ մը կը յայտնուի էջ 93, պատահաբար, նախադասութեան մը ան­կիւնը. «Զիան, որ այն իրիկուն Պիառի դարպասը նստած մեզի հետ, իր Հայուհիէն ելած անհան­գս­տութիւնը կը վերապրէր շնորհիւ մեր ներկայութեան…»։ Ի՞նչ անհանգստութիւն։ Պիտի չգիտնանք եր­բեք։ Այդ չէ՛ որ կը հետաքրքրէ վիպագիրը, կամ նամակը գրող Վահագնը։ Ուրիշ որեւէ տեղ Հայու­հի­ին խօսքը չ՚ըլլար։

[14] Այդ ուղղութեամբ ամենէն կծու քննադատներէն մէկն է Այտա Էրպալ։ Տե՛ս իր յօդուածը Re­con­ciliation, Civil Society, and the Politics of Memory: Transnational Initiatives in the 20th and 21st Cen­tury (ed. Birgit Schwelling), 2012ի լոյս տեսած հատորին մէջ (Transcript Verlag)։ Էրպալին դրած հար­ցումը այն է, թէ ի՞նչ կ՚արժէ կէս բերան ներողութիւն մը, երբ անոր ետեւը կայ հարիւր տարիէ ի վեր տեւող սեփականազրկումի, հեր­քումի եւ ուրեմն նուաստացումի քաղաքականութիւն մը։

[15] Տե՛ս նախ «Mourning and Reconciliation» աշխատասիրութիւնս, որ լոյս տե­սած է Էլիզաբեթ Վէբըրի հատորին մէջ, Elisabeth Weber (ed.), Living Together. Jacques Derrida’s Com­mun­ities of Vio­lence and Peace, Fordham University Press, Նիւ Եորկ, 2013։ Տե՛ս նաեւ թրքերէն լեզուով Ede­biyat ve Felaket հատորիս (Iletişim, Ստամբուլ, 2011) հինգերորդ գլուխը (որուն վերնագիրն է նոյնպէս՝ Սուգ եւ հաշտեցում)։ Անգլերէն հատորին մէջ ընթերցողը պիտի գտնէ «հաշ­տե­ցու­մ»ի մասին Դե­ռի­դայի մէկ դասախօսութեան թարգմանութիւնը, «Avowing—The Impos­sible: “Re­turns,” Re­pentance, and Reconciliation»։ Դեռիդան կեանքին վերջին տասը տարիներուն՝ յաճախ խօսած էր թողութեան եւ հաշ­տութեան այս հարցերուն շուրջ, մեկնելով Հարաւային Ափրիկէի օրինակէն, ու յանգելով հրէա­կան Ողջակէզին։ Իրմէ լսած եմ օրերու վրայ երկարող դասախօսութիւններ այդ մասին։

[16] Walter Benjamin, Gesammelte Schriften, vol. VI, p. 98. Ահաւասիկ այս ապշեցուցիչ տողերուն գերմաներէն բնօրինակը: «…die Be­deutung der Zeit in der Ökonomie der moralischen Welt, in welcher sie nicht allein die Spuren der Untat auslöscht, sondern auch in ihrer Dauer – jenseits allen Gedenkens oder Ver­gessens – auf ganz geheim­nis­volle Art zur Vergebung hilft, wenn auch nie zur Versöhnung.»

[17] Ահաւասիկ այս տողերուն ֆրանսերէն բնօրինակը. «On en revient régulièrement à cette his­toire de la souveraineté. Et puisque nous parlons du pardon, ce qui rend le “Je te pardonne” parfois in­sup­portable ou odieux, voire obscène, c’est l’affirmation de souveraineté. Elle s’adresse souvent de haut en bas, elle confirme sa propre liberté ou s’arroge le pouvoir de pardonner, fût-ce en tant que victime ou au nom de la victime. Or il faut aussi penser à une victimisation absolue, celle qui prive la victime de la vie, ou du droit à la parole, ou de cette liberté, de cette force et de ce pouvoir qui au­torisent, qui permettent d’accéder à la position du “Je te pardonne”. Là, l’impardonnable consisterait à priver la victime de ce droit à la parole, de la pa­role même, de la possibilité de toute manifestation, de tout témoignage. La victime serait alors vic­time, de surcroît, de se voir dépouillée de la possibilité mi­nimale, élémentaire, d’en­visager vir­tuellement de pardonner à l’impardonnable.» Այս խօսքերը ըսուած են Դեռիդային կողմէ հարցազրոյցի մը մէջ, որ լոյս տեսած է Le Monde des débats ամ­սա­թեր­թէն, Դեկտ. 1999ին։ Տե՛ս նոյն հարցերուն շուրջ Դեռիդային գիրքը, Jacques Derrida, Pardonner. L’impardonnable et l’imprescriptible [Ներել։ Աններելին եւ անժամանցեին], Galilée, 2012, որ կը հա­մա­պատասխանէ 1997ին եւ 1998ին տարբեր համալսարաններու մէջ կարդացուած դասախօսու­թեան մը։ Այս դասախօսութեան մէջ ալ, ինչպէս վերը մէջբերուած հարցազրոյցին մէջ, Դեռիդա «Կը նե­րեմ»ը կամ «թողութիւն կը շնորհեմ»ը կը վերագրէ իշխանական իրաւունքին (էջ 34-36)։

[18] Կայսրութեան «զոհագործական համակարգ»ին մասին ընթերցողը կը յղեմ ֆրանսերէն լեզուով գրուած «L’Empire du sacrifice» աշխատասիրութեանս (L’Intranquille, 1991), եւ Յակոբ Օշա­կանի գործին նուիրուած Le Roman de la Catastrophe հատորիս (MétisPresse, Ժընեւ, 2008) եւ այդ հատորին մէջ մասնաւորաբար ձայնի շահագործումին անդրադարձող էջերուն (3րդ գլուխէն 6րդ գլուխ, տե՛ս օրինակ էջ 134)։ Այդ նիւ­թերուն անդրադարձած եմ հայերէն լեզուով նաեւ, նորէն Յակոբ Օշականի առիթով։ Տե՛ս նախ «Երգին գերին», Հասկ Հայագիտական Տարեգիրք, 1995, եւ «Աղբիւրի ակին՝ վրէպը վէպին մէջ» Հա­կոբ Օշական։ Գիտաժողովիւ նյութեր հատորին մէջ, Համազգային եւ Երեւանի պետական Հա­մալ­սա­րան, 2011։

Print

Թողել մեկնաբանություն

Your email address will not be published. Required fields are marked *

2 × 3 =