2008ի Յունուարին, Ուտոպիանայի գաղափարով ու կազմակերպութեամբ, Երե­ւանի մէջ դա­սախօսութիւններու շարք մը կարդացի, “Առասպել, արուեստ, քաղա­քակա­նու­թիւն” վերնագրով։ Հոն շօշափուած նիւթերէն միայն Եդուարդ Սայիդին վերաբերեալ բաժինը լոյս տեսաւ հայերէն լեզուով (Ինքնագիր, 2009)։ Մնացեալը, այսինքն՝ բա­նա­սի­րու­թեան գլխաւոր ստեղծումներուն (բնիկին, ազգային բանասիրութեան, առասպելաբանութեան, հեթանոսա­կան կրօն­քին, սուգին, …) վերաբերեալ բաժինները տրամադրելի են մասամբ ֆրանսերէն Le Deuil de la philologie (Métis­Presse, Ժընեւ, 2007), եւ ան­գլե­րէն Mourning Philology (Ford­ham University Press, Ճեֆ Ֆորտի եւ Ճ.Մ. Կօշ­կա­րեանի թարգմանութեամբ, 2014) հա­տորներուս մէջ։ Ուրեմն ԺԸ. դարու վերջաւորութենէն մինչեւ Ի. դարու առաջին տասնամաեկները, Գեր­մաններէն մինչեւ Հայերը, փիլիսոփայութենէն մինչեւ բա­նաս­տեղ­ծութիւն, Շելլինգէն մինչեւ Դանիէլ Վարուժան, պատմութիւն մը կը պատ­մուէր այդ ձեւով։ Մեր պատմութիւնն էր։ Այդ պատմութեան մէջ տեղ կը գրաւէր նաեւ Ֆրանց Կաֆկա, որուն “Ժոզեֆինա երգչու­հին, կամ մուկերու ժողովուրդը” վիպակը 2008ի վերջին դա­սա­խօսութեանս ատաղձը կը կազմէր։ Բացատրածս այն էր, որ Կաֆկան այդտեղ տար­­օր­ի­նակ երկխօսութեան մը կը ձեռնարկէ Վիպապաշտներուն հետ եւ առասպելին ար­դի­ական պաշտօնը ստեղ­ծող­ներուն հետ, այսինքն՝ լման ԺԹ. դարուն հետ։ Այդ առիթով հայերէն թարգմանած էի Կաֆկայի վիպակը ու բաշխած էի զայն ներ­կայ ուն­կն­դիր­նե­րուն։ Այդ թարգ­մա­նութիւնն է, որ կը հրամցնեմ այսօր, թէկուզ ուշացումով։

Ուրեմն “Ժոզեֆինա երգչուհին, կամ մուկերու ժողովուրդը”, գերմաներէն՝ «Josefine, die Sängerin oder Das Volk der Mäuse», գրուած է 1924ի գարնան, Կաֆկայի կեան­քին վերջին ամիսներուն։ Իր ձեռքէն ելած ամենավերջին գրական աշխատանքն է։ Բեռլին կ՚ապրէր այդ օրերուն, Դորա Դիամանին հետ։ Առողջութիւնը արդէն իսկ վատ­թարացած էր, թոքերու հիւանդութեամբ, ու ստիպուած եղաւ ատկէ ետք բուժա­րանէ բուժարան անցնիլ։ “Ժոզեֆինա”ն պիտի մտնէր Ein Hungerkünstler (Ծոմա­պա­հութեան արուես­տա­­գէտ մը) անունը կրող հատորին մէջ։ Հատորը “Ժոզեֆինա”էն զատ ուրիշ երեք վիպակներ կը պարունակէր, որոնք նոյնպէս զարտուղի “արուես­տագէտ”ի տի­պարներ կը ներկայացնէին. «Erstes Leid» (Առաջին տառապանք), «Eine kleine Frau» (Փոքր կին մը) եւ գիրքին վերնագիրը տուող վիպակը։ “Ժո­զե­ֆինա”ն գիրքէն դուրս լոյս տեսած էր Prager Presse թերթին մէջ, 1924ի Ապրիլ 20ին։ Ամիս մը ետք՝ Կաֆկա հոգին պիտի աւանդէր։ Գիրքին սրբագրութիւնները չէր վեր­ջացուցած։ Ein Hungerkünstler գիրքը մահէն ետք լոյս տեսաւ։ Պէտք է յիշեցնել որ երեք մեծ վէ­պերը, որոնց հետ կապուած է այսօր Կաֆկայի անունը ժողովրդական երեւա­կա­յու­թեան մէջ (Դատավարութիւնը, Դղեակը, Ամերիկա) երեքն ալ լոյս տեսած են յետ մահու, Կաֆ­կայի կամքէն անկախ եւ հաւանաբար՝ կամքին դէմ, իր բարեկամին՝ Մաքս Բրոդին խմբագրութեամբ, 1925-էն 1927։ Կաֆկային կողմէ չէին պատրաս­տուած հրա­տա­րակութեան համար։ Աւելի ուշ է, 1935էն ետք, որ կատար­ուեցաւ գերմաներէն լեզ­ուով ամբողջական գործերու առաջին փորձ մը, որ նոյ­նու­թեամբ կրկնուեցաւ 1946ին Նիւ Եորկի մէջ։ Այնքան մեծ է այսօր Կաֆկային հռչակը, որ կը մոռնանք յաճախ իր գործերուն այս տարօրինակ ոդիսականը, ձեռքէ ձեռք, կամքէ կամք, ցամաքամասէ ցամաքամաս։

Ես “Ժոզեֆինա”ն կը կարդամ Fischer Taschenbuch Verlag-ի մօտ 1994ին լոյս տեսած ամբողջական գործերու (Gesammelte Werke in zwölf Bänden) առաջին հատորին մէջ (էջ 274-294)։ Այդ առաջին հատորը Կաֆկայի կենդանութեան տպուած գործերը կը պարունակէ։

Մարկ Նշանեան

Մեր երգչուհիին անունն է Ժոզեֆինա։ Ով չէ լսած զինք՝ չի ճանչնար երգին զօրեղու­թիւնը։ Չկայ մէկը որ իր երգին գրաւչութենէն չտարուի, ինչ որ ա՛լ աւելի տպաւորիչ է, երբ գիտէք որ մեր ցեղը ընդհանրապէս չի սիրեր երաժշտութիւնը։ Լուռ ու մունջ խաղաղութիւնը մեզի համար ամենէն սիրելի երաժշտութիւնն է։ Մեր կեանքը դա­ժան է։ Չենք գիտեր, նոյնիսկ երբ օրուան բոլոր հոգերը մեր ուսերէն թօթուել փոր­ձենք, մենք զմեզ բարձրացնել երաժշտութեան նման բաներու, որոնք այնքան հեռու են մեր ընթացիկ կեանքէն։ Եւ սակայն շատ գանգատ չունինք։ Այդքան հեռու ալ չենք երթար։ Որոշ ճարպիկութիւն մը, որուն անշուշտ անմիջականօրէն պէտք ունինք, մեր մեծագոյն առաւելութիւնը կը նկատենք, եւ այդ ճարպիկութեան բերած ժպիտին շնորհիւ՝ սովորաբար դիւրութեամբ կը մխիթարենք մենք զմեզ, նոյնիսկ երբ ենթա­դրաբար երաժշտութենէն բխելիք երջանկութեան պէտքը զգանք (բան մը որ երբեք չի պատահիր)։ Միակ բացառութիւնը Ժոզեֆինան է։ Կը սիրէ ան երաժշտութիւնը եւ գի­տէ նաեւ զայն փոխանցել։ Միակն է։ Իր կորուստով՝ երա­ժշտութիւնն ալ պիտի ան­հե­տանայ մեր կեանքէն, ո՛վ գիտէ մինչեւ երբ։

Յաճախ հարց տուած եմ ես ինծի, թէ ի՛նչ է ճիշդ այդ երաժշտութիւն ըսուածին իմաս­տը։ Պէտք է ըսել, որ մենք կատարելապէս զուրկ ենք երաժշտական զգա­ցո­ղու­թենէ։ Ինչպէ՞ս կ՚ըլլայ ուրեմն որ Ժոզեֆինային երգը կը հասկնանք, կամ ըսենք (քանի որ Ժոզեֆինան ինքը չ՚ընդունի՛ր որ կը հասկնանք) ինչպէ՞ս կ՚ըլլայ որ հասկնալ կը կար­ծենք։ Պարզագոյն պատասխանը այն պիտի ըլլար, թէ այս երգին գեղեցկութիւնը այն­քան մեծ է, որ ամենէն անզգայուն ականջը պիտի չկարենար դիմադրել անոր։ Բայց այս պատասխանը գոհացուցիչ չէ։ Եթէ այդպէս ըլլար, այդ երգին դէմ նախ եւ առաջ, ու առանց բացառութեան, պիտի ունենայինք արտակարգ բանի մը զգացումը, այն տպաւորութեամբ որ այդ կոկորդէն կ՚արտաբերուի բան մը զոր ատկէ առաջ երբեք լսած չըլլայինք, բան մը որուն կարողութիւնը տրուած չըլլար մեզի, բան մը զոր միայն մեր Ժոզեֆինան գիտնար հրամցնել եւ ուրիշ ո՛չ մէկը։ Բայց ըստ իս՝ այս ամ­բողջը չի համապատասխաներ իրականութեան, գոնէ ես այդ չեմ զգար, եւ ուրիշ­նե­րու մօտ ալ չեմ նշմարած։ Մտերիմ շրջանակի մէջ՝ իրարու կը խոստովանինք որ Ժո­զեֆինային երգը, որպէս երգ, այնքան ալ արտակարգ բան մը չէ։

Եւ արդէն արդեօք ե՞րգ է այդ։ Ըսի որ երաժշտական ջիղ չունինք։ Այսու­հանդերձ ունինք երգի աւանդութիւններ։ Հինէն՝ մեր ժողովուրդը գիտէր ի՛նչ էր երգը։ Աւան­դավէպեր ունինք այդ մասին, եւ մինչեւ իսկ երգեր ունինք անցեալէն մնացած, թէեւ չկայ մէկը այսօր որ կարենայ զանոնք երգել, այդ ալ ըսեմ։ Գաղափար մը ունինք հե­տեւաբար երգին ի՛նչ ըլլալուն մասին, եւ ճշմարտութիւնը այն է որ այդ գաղա­փա­րը չի համապատասխաներ Ժոզեֆինայի արուեստին։ Եւ արդէն արդեօք ե՞րգ է այդ։ Արդեօք պարզ ծղծղոց մը չէ՞։ Իսկ ծղծղալ՝ բոլորս գիտենք, մեր ժողո­վուրդին մեծ գեղ­արուեստական կարողութիւնն է, կամ թերեւս ալ՝ կարողութիւն իսկ չէ, այլ յատ­կանշական կենսաձեւ մը։ Բոլորս ալ կը ծղծղանք, եւ ո՛չ մէկը երբեւիցէ միտքէն չէ անցուցած այդ ծղծղոցը արժեցնել որպէս արուեստ։ Կը ծղծղանք առանց իսկ ուշա­դրութիւն դարձնելու մեր ըրածին։ Կամ մինչեւ իսկ մեր մէջ շատերը կան, որոնք չեն գի­տեր թէ ծղծղա­լը մեր իւրայաքտկութիւններուն մաս կը կազմէ։ Են­թադրենք ուր­եմն որ Ժո­զե­ֆինան ո՛չ թէ կ՚երգէ, այլ պարզապէս կը ծղծղայ, եւ մինչեւ իսկ (ինչպէս կը թուի գո­նէ ինծի) ամենէն ընթացիկ ծղծղոցի սահմաններէն ալ դուրս չ՚ելլեր — ու պիտի ըսէի որ իր ուժը նոյնիսկ այդ ընթացիկ ծղծղոցին հա­մար բա­ւական չէ, երբ գիտենք որ ցան­կացած շինականը առանց յոգնելու լման օրը կրնայ զայն արտաբերել իր աշխա­տանքին առընթեր — ենթադրենք որ այս ամբողջը ճիշդ է։ Այն ատեն Ժո­զեֆինայի գեղ­արուեստական ենթադրեալ տաղանդին հա­կա­փաստը բե­րած կ՚ըլլայինք, բայց իր գործած հսկայ ազդեցութեան առեղծուածը կը մնար չլու­ծուած հարց։

Ճշմարտութիւնը այն է նաեւ, որ իր արտաբերածը ծղծղոց չէ միայն։ Եթէ հե­ռա­նաս իրմէ եւ ուշադիր մտիկ ընես, կամ լաւ եւս՝ եթէ քննարկումի փորձ մը կատա­րելու սի­րոյն լսես Ժոզեֆինային ձայնը ուրիշ ձայներու հետ խառնուած եւ փորձես իրե՛նը զա­նազանել, պիտի գտնուիս այն անառարկելի իրողութեան առջեւ՝ որ լսածդ ուրիշ բան չէ՛ եթէ ոչ սովորական ծղծղոց մը, առ առաւելն՝ իր մեղմութեամբ կամ տկարու­թեամբ քիչ մը զատորոշելի։ Բայց եթէ իր դիմացը կայնիս, այն ատեն յան­կարծ կը դադրի միայն ծղծղոց ըլլալէ։ Իր արուեստը հասկնալու համար, հարկաւոր է ուրեմն ո՛չ միայն լսել զինք, այլեւ՝ տեսնել։ Նոյնիսկ եթէ ըլլար մեր առօրեայ ծղծղոցը, պի­տի մնար տարօրինակութիւնը մէկու մը, որ տօնական հանգամանքով կը ներկայա­նայ հրամցնելու համար միմիայն սովորականը եւ ուրիշ ոչինչ։ Օրինակ՝ ընկոյզ կոտրելու կարողութիւնը արուեստի ոլորտին չի պատկանիր, այնպէս չէ՞։ Այդ ընե­լու համար, մէկը պիտի չհամարձակէր հանդիսատեսներ կանչել որպէսզի հաւաքուին եւ դիմացդ նստած՝ դիտեն թէ ինչպէ՛ս ընկոյզ մը կոտրես։ Եթէ այս­ու­հանդերձ մէկը հանդիսատեսներ կանչէ եւ յաջողի իր ձեռնարկին մէջ, այն ատեն՝ կարելի չէ ըսել այլ­եւս որ կատարուածը պարզ ընկոյզ կոտրել է։ Կամ ալ, այո, ընկոյզ կոտրել է, բայց կը պարզուի որ մենք անտեսած էինք այդ արուեստը, որ այս մեր նոր ընկոյզ կոտ­րո­ղը հիմա՛ միայն անոր բուն էութիւնը կը ցուցաբերէ։ Եւ այդ պա­րա­գային, որպէսզի իրապէս օգտակար եւ ազդեցիկ ըլլայ, կարծեմ նախընտրելի է որոշ չափով նուազ ճարպիկ ըլլալ ընկոյզ կոտրելու արուեստին մէջ քան մեծա­մաս­նու­թիւնը։

Պարագան թերեւս նոյնն է Ժոզեֆինայի երգին հետ։ Ի՛ր մէջ կը հիանանք անով՝ որ մե՛ր մէջ հիացում չի պատճառեր մեզի։ Այս ալ ըսեմ, որ վերջին հաշուով՝ ինքը ամբող­ջո­վին համաձայն է մեզի հետ։ Օր մը ներկայ էի երբ մէկը սրահին մէջ անոր ուշա­դրու­թիւնը դարձուց դէպի մեր ժողովուրդին հասարակաց ծղծղոցին վրայ, եւ այն ալ՝ շատ համեստ կերպով։ Բայց այդ իսկ շատ էր Ժոզեֆինայի աչքին։ Երբեք չեմ տեսած նոյնպիսի յաւակնոտ, ինքնավստահ խնդուք մը որեւէ մէկու բեր­նին մէջ։ Ինքը որ այնքան մեղմ է, կարծես նոյնիսկ մարմնացած մեղմութիւնն ըլլար, մեր ժողովուր­դին նման ժողովուրդի մը մէջ որ սովոր է այդպիսի կնոջական կեր­պար­­նե­րու, այդ պահուն՝ բացառապէս գռեհիկ երեւցաւ։ Եւ քանի որ չափազանց զգայուն է, անմի­ջապէս զգաց պատահածը եւ հաւաքեց ինքզինք։ Բայց եւ այնպէս՝ իրակա­նու­թիւնը այն է, որ որեւէ նմանութիւն կը հերքէ իր արուեստին եւ ծղծղալուն միջեւ։ Անոնց հանդէպ որոնք հակառակ կարծիքի են՝ կը տածէ միմիայն արհա­մար­հանք եւ հաւա­նաբար ալ՝ չխոստովանուած ատելութիւն մը։ Սովորական ինք­նա­սի­րու­թիւնը չէ այս մէկը, քանի որ այդ ընդդիմութիւնը (որուն ե՛ս ալ մասամբ կը պատ­կանիմ) նուազ չի հիանար իրեն քան թէ ամբոխը։ Բայց Ժոզեֆինային ուզածը միայն հիացուիլ չէ, այլ՝ հիացուիլ է իր ուզած ձեւովը։ Միայն հիացումը բաւական պիտի չըլլար իրեն։ Եւ երբ դիմացը նստած ես, կը հասկնաս ըսածը։ Ընդդիմադիր ըլլալը հնարաւոր է միայն երբ հեռու ես։ Երբ իր առջեւը նստած ես, կը համոզուիս։ Ինչ որ կը ծղծղայ՝ ծղծղոց չէ՛։

Քանի որ ծղծղալը մեր այն սովորութիւններուն մաս կը կազմէ, որ կը գործա­դրենք առանց ուշադրութիւն ընծայելու, կարելի է խորհիլ որ նաեւ Ժոզեֆինայի ունկն­դիր­­ներն ալ կը ծղծղան համերգի ատեն։ Իր արուեստը կ՚երջանկացնէ մեզ, ու երբ երջա­նիկ ենք՝ կը ծղծղանք։ Բայց ո՛չ, սրահին մէջ հաւաքուած ունկնդիրները չե՛ն ծղծղար, կը մնան լուռ ու մունջ, ինչպէս մուկերու վայել է։ Ձայն ծպտուն չենք հա­ներ, կարծես վերջապէս հասած ըլլայինք այն երազուած խաղաղութեան, որմէ առ­նուազն մեր ծղծղոցը մեզ հեռու կը պահէ։ Ի՞նչն է մեզ այդքան հրապուրողը, ար­դեօք իր ե՞րգն է, կամ արդեօք ու աւելի ճիշդ՝ այդ հանդիսական լռութի՞ւնն է, որ իր տկար ձայնիկը կը շրջապատէ։ Մէկ անգամ պատահեցաւ, որ խեղճուկ մկնիկ մը սկսի ինքն ալ ծղծղալ, ամենայն անմեղութեամբ, Ժոզեֆինայի երգած պահուն։ Ո՛չ մէկ տար­բերութիւն անոր եւ Ժոզեֆինայի բերնէն լսուածին միջեւ։ Հոն՝ բոլոր վարժանք­նե­րով հանդերձ այդ տա­կաւին համեստ ծղծղոցը, եւ հոս՝ հանդիսատեսներուն մէջէն լսուող այս մանկական ինքնամոռաց ձայնը։ Անկարելի պիտի ըլլար տարբերութիւն մը նշմարել։ Եւ սակայն բոլորս մէկ՝ սուլեցինք եւ ծղծղացինք խանգարող օրիորդիկը խայտառակելով, թէեւ ատոր պէտքը չէր զգացուեր բնաւ, քանի որ ինքն իսկ ամէն պարագայի՝ գետնին պիտի հաւասարէր, վախէն ու ամօթէն, մինչ Ժոզեֆինան իր յաղ­թերգական ճռճռոցը մէկ ձայնով կը բարձրացնէր ու ամբողջովին ինքն իրմէ դուրս ելած էր, իր թեւերը դէպի սրահը կարկառած եւ վիզը բարձրացնելով։

Պէտք է ըսել որ այս մէկը օրինաչափութիւն է։ Նուազագոյն ընդմիջումը, պա­տա­հա­կան միջադէպը, դոյզն իսկ անախորժութիւնը, տախտակամածին մէջ խշշոց մը, ակռա­ներու թեթեւ կճրտում մը, լուսաւորումի անհաւասարութիւն մը պատճառ կ՚ըլ­լան որ իր երգեցողութեան մակարդակը բարձրանայ։ Եթէ իր ըսածին հաւատանք՝ խուլ ականջներու համար կ՚երգէ։ Խանդավառութիւն ու ծափ անպակաս են, բայց ըստ իրեն՝ իսկական հասկացողութիւն չկայ ու ինքն ալ այլեւս ստիպողաբար հա­մա­կերպած է իրերու այդ դրութեան։ Եւ ուրեմն ամէն պարագայի՝ խանգարումներուն սիրով կը յարմարի։ Ամէն ինչ որ դուրսէն իր երգեցողութեան մաքրութիւնը կը խա­թարէ՝ իր կողմէ դիւրութեամբ կը յաղթահարուի, պէտք իսկ չունի պայքարելու դէմը, կը բաւէ որ հակադրուի անոր, ու այդ ձեւով զանգուածը կ՚արթննայ, ո՛չ թէ անշուշտ աւելի հասկացողութիւն ցուցաբերելով, այլ՝ գոնէ յարգալիր ու հիացական կեցուածք որդեգրելով։

Իսկ եթէ նուազագոյն պատահարը այդ արդիւնքին կը հասնի, ա՛լ երե­ւա­կա­յեցէ՛ք թէ ինչ կ՚ընեն մեծ պատահարները։ Մեր կեանքը շատ անապահով է, ամէն օր իր հետ կը բերէ անակնկալներ, անձնկութիւններ, յոյսեր եւ սարսափներ, այնպիսի ձեւով որ անհատը ինքը մինակը պիտի չկարենար զանոնք դիմակալել, եթէ տիւ ու գի­շեր չու­նենար իր նմաններուն զօրակցութիւնը։ Եւ նոյնիսկ այդ պարա­գային՝ ամէն ինչ չա­փէն աւելի դժուար է։ Երբեմն մինչեւ իսկ հազարաւոր ուսեր կը դողդղան այն բեռան տակ որ մէկ հոգիին համար սահմանուած էր։ Այն ատեն է, որ Ժոզեֆինան գործի կ՚անց­նի։ Անմիջապէս հո՛ն է, ազնիւ արարածը, կուրծքին տակ անձկութեամբ թրթռա­ցող ձայնով մը, իր ամբողջ ուժը իր երգեցողութեան մէջ հաւաքած, կարծէք՝ ամէն ինչ որ անմիջականօրէն երգեցողութեան չի ծառայեր, ամէն ուժ, ապրելու գրեթէ ամէն հնարաւորութիւն իրմէ քաշուած ըլլար, կարծէք՝ արիւնաքամ ըլլար, յանձ­­նուած, բարի ոգիներու պաշտպանութեան վստահելով միայն, կարծէք՝ այդ պա­հուն երբ կեանքը իրմէ ամբողջովին քաշուած է ու ինք միայն երգեցողութեան մէջ կ՚ապ­րի, պաղ հովիկ մը փչելով՝ պիտի կարենար զինք սպաննել։ Բայց ճիշդ այդպիսի պա­հերու, մենք՝ իր ենթադրեալ հակառակորդներս սովորութիւնն ունինք ըսելու. «Ո՛չ իսկ ծղծղալ կրնայ։ Ստիպուած է ահռելի կերպով իր ուժերը լարելու, ո՛չ թէ երգ մը — երգի մասին չխօսինք իսկ — այլ՝ ամենէն հասարակ ծղծղոցն իսկ արտաբերելու համար»։ Այդպէս կը թուի մեզի։ Բայց այս մէկը, ինչպէս ըսի, թէեւ անխուսափելի, բայց եւ այնպէս անցողակի եւ արագ անհետացող տպաւորութիւն մըն է։ Շուտով մենք ալ զանգուածին ընդհանուր զգացումին կը վերադառնանք, երբ ան տաքուկ, մար­­մինները իրարու փակած, հազիւ շնչելով, մտիկ կ՚ընէ։

Եւ գրեթէ միշտ շարժումի մէջ գտնուող, յաճախ չես գիտեր ի՛նչ նպատակ­նե­րով աջ ու ձախ վազող մեր ամբոխային ժողովուրդը քով քովի բերելու եւ իր շուրջ հա­ւա­քե­լու համար, կը բաւէ որ Ժոզեֆինան գլխիկը ետ ձգուած, բերանը կիսաբաց, աչ­քերը եր­կինքը բարձրացուցած, այն կեցուածքը որդեգրէ, որուն համաձայն ինքը կը պատ­րաս­տուի երգելու, աւելիին պէտք չունի։ Եւ այդ կրնայ ընել ո՛ւր որ ուզէ, պէտք չունի ըլ­լալու հեռուէն տեսանելի վայր մը։ Որեւէ անկիւն յարմար է, որքան ալ ծածուկ ըլլայ, նոյնիսկ եթէ ակնթարթի մը ընթացքին պատահաբար ընտրուած տեղ մըն է։ Լուրը անմիջապէս կը տարածուի թէ պիտի երգէ, եւ շուտով տողանցքներ կը կազմուին դէպի հոն։ Հարցը այն է, որ նաեւ խոչնդոտներ կը յայտնուին երբեմն։ Ի վերջոյ՝ Ժոզեֆինան նախ­ընտրաբար կ՚երգէ խլրտումի պահերուն։ Շատ մը դժուա­րու­թիւններ, արգելքեր, կը ստիպեն որ անցնինք զարտուղի ճամբաներէ, ու կարելի չէ Ժոզեֆինայի փափա­քա­ծին չափ արագ հաւաքուիլ, կամքէ անկախ պատ­ճառ­ներով, եւ կը պատահի որ որոշ ժամանակ մը ինքը հոն կայնած մնայ իր այդ կեց­ուածքին մէջ առանց ու­նե­նալու բա­ւարար ունկնդիրներ — եւ զարմանալի չէ որ զայրանայ, ոտ­քերը գետին թոփէ, հայ­հոյանքներ արձակէ, որոնք օրիորդի մը բերնին բնաւ վայել չեն, ու նոյնիսկ խածնէ՛։ Եւ սակայն իր այդ պահուածքն իսկ չի վնասեր իր հռչակին։ Փոխանակ իր չափա­զան­ցուած պահանջները քիչ մը սահմանափակումի հրաւիրելու, բոլորը կը ջա­նան անոնց համապատասխան շարժիլ։ Սուրհանդակներ կը ղրկուին ուն­կնդիրներ ապահովելու համար։ Ինքը այդ կարգադրութեան մասին ոչի՛նչ կ՚ի­մանայ։ Շրջա­կայքի ճանա­պարհ­ներուն՝ պահակներ կը զետեղուին, նոր հաս­նող­նե­րուն թելադրելու համար որ պէտք է աճապարեն, եւ այս ամբողջը՝ մինչեւ որ հոն վերջապէս ընդունելի բազմու­թիւն մը հաւաքուած ըլլայ։

Ի՞նչ բան կը մղէ ժողովրդը Ժոզեֆինայով այդքան զբաղելու։ Ահա հարցում մը, որուն նոյնքան դժուար է պատասխանել, որքան այն միւս հարցումին՝ որ Ժոզե­ֆինայի եր­գե­ցողութեան կը վերաբերի։ Եւ արդէն երկուքը անկախ չեն իրարմէ, այնքան մը որ առաջինը հնարաւոր պիտի ըլլար ջնջել ու ամբողջութեամբ երկրորդին հետ միախառնել, եթէ երբեք ենթադրել կարենայինք որ ժողովուրդը աննախա­պայ­ման նուիր­ուած է Ժոզեֆինայի երգեցողութեան։ Բայց այդպիսի բան չի կրնար ըլ­լալ։ Մեր ժողո­վուրդը չի գիտեր, թէ ի՛նչ է աննախապայման նուիրում ըսուածը։ Ժո­ղո­վուրդ մը որ ամե­նէն աւելի կ՚ախորժի անվնաս սրախօսութենէն, մանկական շշու­կէն, ան­մեղ ու մակերեսային շատախօսութենէն, այդպիսի ժողովուրդ մը չի կրնար, ճիշդն ըսելով, աննախապայման կերպով նուիրուիլ, եւ այս՝ Ժոզեֆինան ինքն ալ շատ լաւ կը զգայ, ու ատոր դէմ պէտք է պայքարի իր տկար կոկորդին ամբողջ ուժո­վը։

Մնաց որ այդպիսի ընդհանուր դատողութիւններով պէտք չէ բաւարարուիլ։ Ժողո­վուրդը նուիրուած է Ժոզեֆինային, այո, բայց ո՛չ թէ աննախապայման կեր­պով։ Օրինակ՝ պիտի չկա­րենար երբեւիցէ Ժոզեֆինային վրայ խնդալ։ Որովհետեւ եթէ խոս­տո­վանելու ըլլանք ճշմարտութիւնը, շատ բան կայ Ժոզեֆինային մօտ որ արժանի պի­տի ըլլար ծիծաղ հրա­ւիրելու։ Այս ալ ըսեմ որ իրականութեան մէջ՝ միշտ այդ ծի­ծա­ղը պատրաստ է մեր դէմքին։ Հակառակ մեր կենսակերպին ամբողջ դաժա­նութեան, թեթեւ խնդուք մը մեր մօտ միշտ ալ տեղին է։ Բայց Ժոզեֆինային վրայ՝ երբե՛ք։ Եր­բեմն այն տպաւորութիւնն ունիմ, որ ժողովուրդը Ժոզեֆինային հանդէպ իր վերա­բեր­մունքը այնպիսի ձեւով կը կերպադրէ, որ կարծէք՝ այս դիւրաբեկ, պաշտ­պանութեան կարօտ, ձեւով մը արտա­կարգ, իր կարծիքով՝ երգեցողութեա՛մբ արտա­կարգ էակը անոր հոգատարութեան յանձնուած ըլլար ու ժողովուրդը պէտքը զգար հոգալու իրեն։ Եւ երբ բան մը վստահ­ուած է ձեր հոգատարութեան, չէք ծիծաղիր վրան։ Ծիծաղիլը պիտի ըլլար պարտա­կա­նութեան խախտում մը։ Նոյնիսկ մեր մէջ ամենէն չարամիտներու ծայրագոյն չա­րամտութիւնը կը կայանայ անոր մէջ, որ երբեմն կ՚ըսեն՝ «Ծիծաղիլը կը մոռնանք երբ Ժոզեֆինան տեսնենք»։

Այնպէս որ ժողովուրդը Ժոզեֆինային կը հոգայ ինչպէս հայր մը իր ձեռքը երկարող մանկիկին, չես գիտեր ճիշդը՝ խնդրանքո՞վ թէ պահանջո՞վ։ Կարելի պիտի ըլլար խորհիլ որ մեր ժողովուրդը ի վիճակի չէ այդպիսի հայրական պարտա­կանու­թիւններ ի գործ դնելու, բայց իրականութեան մէջ օրինակելի կերպով կը կատարէ զանոնք։ Անհատապէս ո՛չ մէկը պիտի կարենար գլուխ հանել ինչ որ այդ առումով ժողո­վուր­դը ի վիճակի է ընելու որպէս հաւաքականութիւն։ Ճիշդ է՝ ժողովուրդին եւ անհատին միջեւ ուժի տարբերութիւնը այնքան հսկայ է, որ անոր կը բաւէ հովա­նա­ւորեալը ներքաշել իր շրջակայքի տաքութեան մէջ, որպէսզի ան արդէն իսկ բաւական պաշտ­պանուած ըլլայ։ Ամէն պարագայի՝ այս տեսակի բաներու մասին չի խօսուիր Ժոզե­ֆինային առջեւ։ «Ես կը ծղծղամ ձեր պաշտպանութեան վրայ», պիտի ըսէր ան։ Եւ մենք՝ «Այո, գիտենք, կը ծղծղաս»։ Ատկէ անկախ՝ իր ըմբոստացումներն ալ ըսածս չեն հակաճառեր իրապէս։ Մանկատիպ կեցուածք է այդ մէկը, մանկական ձեւ մը՝ շնորհակալութիւն յայտնելու, եւ հայրական կեցուածքն ալ պիտի ըլլայ ուշա­դրու­թիւն չդարձնել։

Ուիրշ կէտ մը կայ սակայն, զոր նկատի չառինք տակաւին, բան մը որ աւելի դժուար է բացատրել Ժոզեֆինային ու ժողովուրդին միջեւ յարաբերութենէն մեկնե­լով։ Հարցը այն է, որ Ժոզեֆինայի համոզումով՝ ի՛նքն է որ կը պաշտպանէ ժողո­վուր­դը։ Երբ քա­ղա­քական կամ տնտեսական վիճակը վատ է, իր երգեցողութիւնն է, որ իբր թէ կը փրկէ, ո՛չ աւելի, ո՛չ պակաս, եւ եթէ չյաջողի վանել չարիքը, առնուազն մեզի ուժը կու տայ զայն տանելի դարձնելու։ Այդ բառերով չէ՛ որ կ՚արտայայտուի ինքը, ո՛չ ալ տար­բեր բառերով ի դէպ, ինքը ընդհանրապէս քիչ կը խօսի, լուռ կը մնայ երբ միւս­ները կը շաղակրատեն, բայց կրնաս այդ ամբողջը կարդալ իր աչքերուն մէջ, իր փակ բերանին վրայ — մեր մէջ քիչերը միայն կրնան իրենց բերանը գոց պահել, ինքը կրնա՛յ։ Ամէն մէկ չար լուրէ ետք, եւ որոշ օրեր՝ կը վխտան անոնք, մէջն ըլլալով սու­տերը եւ կէս իրական լուրերը, ինքը անմիջապէս ոտքի կ՚ելլէ, վիզը կ՚երկնցնէ, եւ իր հօտին վրայ նայուածք մը կը նետէ, ինչպէս հօտաղը փոթորիկէն առաջ։ Ճիշդ է՝ երեխաներն ալ այդպիսի յաւակնութիւններ կ՚ունենան, իրենց ինքնաբուխ, անհա­կա­կշիռ կեր­պով, բայց Ժոզեֆինայի մօտ այդ յաւակնութիւնները նոյնքան անհիմն չեն, որքան՝ անոնց։ Կ՚ընդունիմ որ ան չի փրկեր մեզ, չ՚աւելցներ մեր ուժերը, ու դիւրին է ինք­զինք ներկայացնել որպէս այս ժողովուրդին փրկիչը, երբ գիտես թէ այս ժողո­վուր­դը որքա՛ն վարժուած է տառապանքին, որքան անխնայ է ինքն իրեն նկատմամբ, արագ՝ իր որոշումներուն մէջ, մահուան հետ ընտելացած չափէն աւելի, տեւաբար յան­դուգն խելագարութեան մթնոլորտի մը մէջ ապրող, եւ երեւութաբար միայն անձ­կա­գին, ու այս ամբողջը եթէ բաւական չէ՝ նաեւ բեղուն ու համարձակ։ Ուրեմն կ՚ըսէի որ դիւրին է դէպքէն ետքը այս ժողովուրդին առջեւ փրկիչի հովերով ներ­կա­յանալը, փրկիչի մը որ ամէն մեղքիս՝ միշտ յաջողած է ինքզինքը փրկել, մինչեւ իսկ զոհերուն մէջէն, որոնց դէմ յանդիման պատմագէտը կը քարանայ սարսափէն —, թէեւ ընդ­հա­նուր առմամբ մենք որպէս ժողովուրդ՝ շատ քիչ տեղ կու տանք պատ­մա­գի­տութեան։ Եւ սակայն այս ամբողջը ճիշդ ըլլալով հանդերձ, աւերուածութեան հապշտապ պա­հե­րուն՝ Ժոզեֆինային ձայնը կը լսենք աւելի յափշտակութեամբ քան երբեւիցէ։ Մեր վրայ ճնշող սպառնալիքները մեզ կ՚ընեն աւելի լուռ, աւելի համեստ, Ժոզեֆինայի հրահանգանման կեցուածքներուն նկատմամբ աւելի ընդառաջող։ Սի­րով կը հաւաք­ուինք, սիրով կը փակինք մէկս միւսին, մասնաւորաբար որովհետեւ այդ հաւաքոյթին առիթը շատ հեռու կը գտնուի մեր սրտակեղեք մտահո­գու­թիւն­ներու բուն նիւթէն։ Կար­ծէք՝ միասնաբար ու արագութեամբ — այո, արագութիւնը ան­հրա­ժեշտ է, շատ կը պատահի, որ Ժոզեֆինան մոռնայ այդ կէտը — կը խմենք խա­ղա­ղութեան վերջին բա­ժակ մը, կռուի երթալէ առաջ։ Եւ ուրեմն կատարուածը այն­քան երգեցողական ներ­կա­յութիւն մը չէ, որքան՝ ժողովրդական համահաւաք մը, եւ այն տեսակի համա­հա­ւաք մը՝ որուն ընթացքին կատարեալ լռութիւն կը տիրէ, եթէ բացա­ռելու ըլլանք հոն՝ առջեւը լսուող չնչին ծղծղոցը։ Պահը վճռական է ու մեզմէ ո՛չ մէկը պիտի ուզէր պահին լրջութիւնը արհամարհել դատարկ շաղա­կրա­տու­թեամբ։

Այո, բայց այդպիսի յարաբերութիւն մը չէր կրնար Ժոզեֆինան գոհացնել։ Հակառակ իր լման ջղային ու ձախող շարժուձեւերուն, որոնք կը բացատրուին անով որ իր դիր­քաւորումը ամբողջովին չէ պարզուած, շատ մը բաներ կան որ ինք, իր ինք­նա­գիտակցութենէն շլացած, չի տեսներ, եւ առանց որեւէ դժուարութեան՝ կրնայ ա՛լ աւե­լի բազմաթիւ ու կարեւոր բաներ անտեսնելու ըլլալ։ Իր շուրջը ի հարկէ այս առումով (ու պէտք է ըսել՝ հանրային օգտակար ծառայութիւն մատուցելով) կը վխտան ան­դադար հոյլ մը շողոքորթներ։ Եւ սակայն ժողովրդական համահաւաքի մը մէկ ան­կիւնը մնալով, անցողակի, աննկատ երգելու սիրոյն պիտի չզոհէր իր եր­գեցողական տաղանդը, թէեւ ա՛յդ ալ քիչ բան պիտի չըլլար։

Ու վերջին հաշուով՝ ստիպուած ալ չէ այդ զոհողութիւնը կատարելու, որով­հե­տեւ իր արուեստը չի մնար աննկատ։ Հակառակ այն իրողութեան, որ խորքին մէջ՝ շատ տար­բեր բաներով զբաղած ենք եւ տիրող լռութիւնը բացարձակապէս երգեցո­ղու­թեան սիրոյն չէ որ կը տիրէ, եւ արդէն շատերը չեն իսկ նայիր այդ կողմը, այլ իրենց դէմքը քովի մուկին մուշտակին կը քսեն, եւ ուրեմն կարծէք հոն վերը՝ Ժոզե­ֆի­նային բոլոր ճի­գերը ի դերեւ կ՚ելլեն, այսուհանդերձ — այս մէկը անժխտելի է — իր ծղծղոցէն բան մը կ՚անցնի մեզի, ուզենք կամ չուզենք։ Այդ ծղծղոցը որ կը բար­ձրանայ այն պա­հուն՝ երբ միւս բոլորը լռութեամբ տոգորուած են, կը հասնի գրեթէ որպէս պատ­գամ մը, ժողովուրդէն դէպի անհատը։ Ծանրագոյն որոշումներու վայր­կեանին՝ Ժո­զե­ֆի­նային վտիտ ծղծղոցը կը նմանի մեր ժողովուրդի թշուառ գոյութեան թշնա­մական աշ­խար­հի թո­հուբոհին մէջ։ Ժոզեֆինա կը պարտադրէ ինքզինք, այդ ոչինչ ձայնը, այդ ոչինչ կա­տարողութիւնը կը պարտադրեն իրենք զիրենք, եւ իրենց ճամ­բան կը բանան դէպի մեզ, այս մասին խորհելու ենք։ Այդպիսի նեղ վայր­կեան­ներու, դժուար պիտի հան­դուրժէինք երգի իսկական արուեստագէտ մը, եթէ երբեք յայտ­նուէր մեր մէջ, միա­ձայն պիտի մերժէինք այդպիսի ներկայացումի մը անհե­թե­թութիւնը։ Ժոզեֆինան թող չիմանայ երբեք, որ եթէ իրեն մտիկ կ՚ընենք՝ այդ իրո­ղու­թիւնը փաստ մըն է իր եր­գեցողութեան դէմ։ Կարծեմ աղօտ կերպով կը նախզգայ սա­կայն այդպէս ըլլալը։ Եթէ ոչ՝ ինչո՞ւ այդքան կիրքով պիտի պնդէր որ մենք իրեն մտիկ չենք ըներ։ Եւ սա­կայն չի դադրիր երգելէ, կը շարունակէ ծղծղալ, իր նախ­զգացումը մէկ քով դրած։

Եւ նոյնիսկ այդ պարագային, իր մխիթարութիւնը այն պիտի ըլլար որ վերջին հաշ­ուով գէշ աղէկ մտիկ կ՚ընենք, իրապէս կ՚ընենք, մօտաւորապէս ինչպէս պիտի ընէինք եթէ արուեստագէտ երգիչ մը ըլլար։ Կը հասնի արդիւնքներու որոնց արուես­տագէտ երգիչ մը յումպէտս պիտի ձգտէր մեր դիմաց, արդիւնքներու՝ որոնք անշուշտ իր ան­բաւարար միջոցներուն վերագրելի են։ Ինչ որ անկասկած առնչուած է մեր ապրե­լա­կերպին։

Մեր ժողովուրդին մէջ երիտասարդ ըլլալը անծանօթ բան մըն է, հազիւ ունինք կար­ճատեւ մանկութիւն մը։ Ճիշդ է որ յաճախ պահանջներ կը բարձրանան, որոնց հա­մա­ձայն պէտք է երեխաներուն մասնաւոր ազատութիւն ընձեռենք, պէտք է զանոնք որոշ չափով խնայենք, հոգատարութեամբ վարուինք եւ նոյնիսկ ընդառաջենք անոնց անհոգ ապրելու, աննպատակ աստ անդ վազվզելու, խաղի նուիրուելու արդար իրա­ւունքին։ Այդպիսի պահանջներ կը բարձրանան եւ գրեթէ ամէն ոք կարեւորութիւն կու տայ անոնց, կ՚արժեւորէ ամէն բանէ վեր։ Բայց իրականութեան մէջ չկայ ոչինչ որ մեր կեանքին հետ աւելի քիչ առնչութիւն ունենայ։ Պահանջները կ՚արժեւորուին, ճիգեր կը թափուին այդ ուղղութեամբ, բայց ամէն ինչ շուտով կը վերադառնայ իր հին վիճակին։ Մեր կեանքը ի հարկէ այնպիսին է, որ երեխայ մը, այն վայրկեանէն սկսեալ երբ կը սկսի գէշ աղէկ քալել եւ ի վիճակի է իր շրջապատը որոշ չափով զանա­զանել, ստիպուած է ինքն իրեն հոգ տանելու, ճիշդ ինչպէս չափահաս մը։ Այն տա­րածք­ները, որոնց վրայ տնտեսական նկատողութիւններու բերումով պէտք է ցրուած ապրինք, չափազանց ընդարձակ են, մեզ շրջապատող վտանգները՝ չափազանց ան­նա­խատեսելի։ Չենք կրնար փոքրերը կենսապայքարէն հեռու պահել։ Եթէ ընէինք իսկ՝ զանոնք կը հասցնէինք վաղաժամ վախճանի մը։ Այս տխուր պատճառներուն պէտք է աւելցնել դժուարացնող պարագայ մը. մեր ցեղին բեղամնաւորութիւնը։ Մէկ սե­րուն­դը — ամէն մէկը՝ բազմաթիւ — կու գայ նախորդին տեղը գրաւելու, երեխաները ժամանակ չունին երեխայ ըլլալու։ Միւս ժողովուրդներուն մօտ, երեխաները հոգա­ծութեամբ կը մեծցուին, պզտիկներուն համար դպրոցներ կը կառուցուին, ամէն օր այդ դպրոցներէն երեխաները, այսինքն՝ ժողովուրդին ապագան, դուրս կը խուժեն, եւ նոյն երեխաներն են որոնք երկար ատեն, օր ըստ օրէ, կու գան ու կ՚երթան։ Մենք դպրոց չունինք։ Մեր ժողովուրդին մէջէն, ամենակարճ ընդմիջումներով, մեր երե­խաներուն անհաշուելի շարանները կը յորդին, ուրախ զուարթ կը ծռվռան, կը ճռճռան, այնքան ատեն որ տակաւին ծղծղալ չեն գիտեր, ձգողութեան յանձնուելով կը գլտորին կամ կը տապլտկին, այնքան ատեն որ քալել չեն գիտեր, իրենց զան­գուա­ծին ուժովը ամէն ինչ կը տապալեն, այնքան ատեն որ տեսնել չեն կրնար, մեր երեխա­ները։ Եւ այդ միւս ժողովուրդներուն յատուկ դպրոցներու երեխաները չե՛ն, ո՛չ. ան­դադար, անդադար նորեր են, վերջ չունի, ընդմիջում չունի։ Հազիւ երեխայ մը մէջ­տեղ կ՚ելլեէ, արդէն իսկ դադրած է երեխայ ըլլալէ, իր ետեւէն կը հասնին երեխայի նոր դիմագիծեր, անզանազանելի իրենց բազմութեամբ ու իրենց աճապարանքով, երջանիկ ու վարդագոյն։ Այս ամբողջը շատ գեղեցիկ է, այո, եւ ու­րիշներ կրնան մեզի նախանձիլ այդ պատճառով, եւ իրաւունքով, բայց ճշմար­տու­թիւնը այն է որ անկարող ենք մեր երեխաներուն իսկական մանկութիւն մը ընծայելու։ Եւ այս ճշմարտութիւնը իր հետեւանքներն ունի։ Մեր ժողովուրդը թափանցուած է անվախ­ճան, անսրբագրելի մանկամտութեամբ։ Լաւագոյնը՝ մեր մէջ պիտի ըլլար եւ է՛ հա­ւանաբար ամէնօրեայ կեանքին հասնող տոկուն խելամտութիւն մը։ Այսուհան­դերձ քիչ չեն պարագաները, երբ կը վարուինք ամբողջովին խենթ ու խելառ կերպով, ճիշդ այնպէս՝ ինչպէս երեխաները կրնան վարուիլ խենթ ու խելառ, անիմաստ ար­արք­ներով, մսխումով, իբր թէ առատաձեռն, թեթեւամիտ, եւ այս ամբողջը՝ յա­ճախ փոքր զուարճանքի մը սիրոյն։ Ու թէեւ այդպիսի առիթներով մեր ուրախութիւնը չի կրնար ամբողջովին մանկական ուրախութեան ուժին հասնիլ, ատկէ բան մը նորէն ալ կը շա­րունակէ գործել։ Մեր ժողովուրդի մանկամտութենէն կ՚օգտուի Ժոզեֆինան սկիզ­բէն ի վեր։

Աւելցնեմ որ մեր ժողովուրդը մանկամիտ չէ միայն, նաեւ որոշ չափով իր վաղահաս ծերութեամբ կը յատկանշուի։ Մեր մօտ՝ մանկութիւն եւ չափահասութիւն այլ կերպ կ՚ընթանան։ Երիտասարդ ըլլալու ժամանակ չենք ունենար, անմիջապէս չափահաս կը դառնանք, եւ չափահասութիւնը չափէն աւելի կը տեւէ, որոշ յոգնութիւն մը, ան­յու­սութիւն մը կը թափանցէ մեր մէջ, լայն առու մը կը բանայ մեր ժողովուրդի այդքան փափուկ եւ ապագային նկատմամբ այդքան յուսադրուած էու­թե­ան մէջ։ Կարծեմ նաեւ այս երեւոյթին հետ առնչուած է երաժշտական զգացո­ղու­թեան պա­կասը մեր մօտ։ Երաժշտութիւնը հասկնալու եւ ըմբոշխնելու տարիքը ան­ցու­ցած ենք։ Անոր պատճառած գրգիռը, վերելքը չեն յարմարիր մեր ծանրա­խո­հու­թեան, ձեռ­քի յոգնած շարժումով մը հրաժեշտ կու տանք անոր։ Նահանջած ենք դէպի ծղծղալը։ Հոս հոն երբեմն կարճ ծղծղոց մը, աւելիին պէտք չունինք։ Ո՞վ գիտէ, թերեւս կան մեր մէջ երաժշտական տաղանդներ։ Բայց եթէ երեւան գային, մեր ցեղային նկարա­գիրը զանոնք պիտի ճզմէր նախքան անոնց զարգանալը։ Մինչդեռ Ժոզեֆինան ար­տօն­ուած է ուզածին չափ ծղծղալու, կամ երգելու, կամ ինչպէս որ կը կոչէ ըրածը, այդ մէկը մեզ չի խանգարեր, կը համապատասխանէ մեր էութեան, կրնանք հան­դուրժել։ Եթէ ատոր մէջ կայ երաժշտութիւն, սահմանուած է նուա­զա­գոյնին, ոչինչ ըլլալու աստիճան։ Երաժշտական որոշ աւանդութիւն մը կը պահ­պա­նենք այս ձեւով, առանց դոյզն իսկ չափով ատկէ ծանրաբեռնուելու։

Բայց այս ձեւով տրամադրուած ժողովուրդին՝ Ժոզեֆինան նպաստ մը եւս կը բերէ։ Իր համերգներուն ատեն, մանաւանդ երբ ժամանակները յղի են վտանգով, ամենէն փոքրերը միայն հետաքրքրուած են երգչուհիով, անոնք միայն յափշտա­կու­թեամբ կը դիտեն թէ ինչպէ՛ս իր շրթունքները կը գոգացնէ, առջեւի կարճուկ ատամ­ներուն մէ­ջէն օդը կ՚արտաշնչէ, ինքն իսկ հիանալով իր արտադրած ձայներուն, մարելու պէս կ՚ըլ­լայ, այդ բեկումը կ՚օգտագործէ վերստին ինքն իր աչքին հետզհետէ աւելի ան­հաս­կնալի կրակ ու բոց կերպար մը ապահովելու համար, բայց բուն զան­գուածը — այդ մէկը յստակ կ՚երեւի — արդէն իսկ նահանջած է ինքն իր սահ­ման­ներէն ներս։ Այդտեղ, կռիւներուն միջեւ հազուադէպ դադարներու ընթացքին՝ ժո­ղո­վուրդը կ՚ե­րա­զէ, կարծէք անհատին անդամները տարրալուծուէին, կարծէք՝ հանգիստ չունե­ցո­ղը մէկ անգամ ուզածին պէս իրաւունք ստանար ժողովուրդի ընդարձակ ու տաք հու­նին մէջ երկննալու եւ հանգչելու։ Եւ այդ երազներուն մէջ հոս ու հոն կը հնչէ Ժոզե­ֆինային ծղծղոցը։ Իր բառով՝ բիւրեղային է, մեր բառով՝ կտրատ։ Ինչ որ ալ ըլլայ, հոս այդ ծղծղոցը տեղին է ինչպէս չէ եղած ուրիշ տեղ, հոս է որ երաժշ­տութիւնը կը զու­գադիպի սպասումի պահուն, ինչպէս երբեք չէ պատահած։ Խեղճ ու կարճ մանկու­թե­նէն բան մը այստեղ, կորսուած ու անվերագտնելի երջան­կու­թենէն բան մը, բայց նա­եւ այսօրուան գործունեայ կեանքէն, ասոր փոքր, անըմ­բռ­նելի եւ սակայն մնայուն, անկորնչելի ոգեւորութենէն մասնիկ մը։ Եւ այս ամբողջը մե­ծամիտ շեշտով չէ ըս­ուած, հաւատացէ՛ք, այլ թեթեւ, շշուկային, մտերիմ, երբեմն քիչ մը ցնցիչ։ Անշուշտ որ ծնծղոց է եղածը։ Ուրիշ ի՞նչ կրնար ըլլալ։ Ծղծղալը մեր ժողովուրդին լեզուն է։ Միայն թէ շատերը իրենց ամբողջ կեանքի երկայնքին կը ծղծղան առանց գիտնալու որ կը ծղծղան, մինչդեռ հոս ծղծղալը ազատած է ամէն­օրեայ կեանքի կապանքներէն ու մեզ ալ կ՚ազատագրէ կարճ ժամանակամիջոցով մը։ Վստահ՝ պիտի չուզէինք զրկուիլ այդ ներկայացումներէն։

Բայց ատկէ մինչեւ Ժոզեֆինայի հաւաստումը թէ ինքը այդպիսի դժուար ժա­մա­­նակ­ներուն՝ մեր մէջ նոր ուժեր կը ներարկէ, եւ մասամբ նորին, երկար է ճամ­բան։ Երկար է գոնէ սովորական մարդոց աչքին, ո՛չ թէ Ժոզեֆինային շուրջ սլքտացող շո­ղոքորթ­նե­րուն։ «Ուրիշ ի՞նչ կրնար ըլլալ», կ՚ըսեն անոնք իրապէս անամօթ ամ­բար­տաւանու­թեամբ մը, «ուրիշ ինչպէ՞ս կարելի է բացատրել հանդիսատեսներու այդ հսկայ զանգուածները, մանաւանդ երբ վտանգը անմիջականօրէն կը սպառնայ, ար­գի­լելու աստիճան նախազգուշական միջոցները, որոնք վտանգին առաջքը կարե­նա­յին առ­նել»։ Եւ դժբախտաբար՝ այս վերջին ըսուածը գոնէ ճիշդ է, բայց բան մը չէ որմէ Ժո­զեֆինան պիտի կարենար մասնաւորաբար հպարտանալ, մանաւանդ եթէ աւել­ցնեմ որ երբ այդ հաւաքոյթները անակնկալ կերպով թշնամիին կողմէ թիրախ դար­ձած են եւ մեզմէ շատեր այդ առիթով իրենց կեանքը վրայ տուած են, ինքը՝ Ժո­զե­ֆինան, որ այդ ամբողջին առաջին պատասխանատուն եղած էր, մինչեւ իսկ թեր­եւս թշնամիին ուշադրութիւնը գրաւած էր իր ծղծղոցով, միշտ ամենէն ապահով տե­ղը կ՚ապաս­տա­նէր եւ իրեն թիկունք կանգնողներու օգնութեամբ կամացուկ մը, առանց այլեւ­այլի, առաջինը ինքը բեմէն դուրս կը սպրդէր։ Բայց արդար ըլլալու համար, ըսեմ որ բոլո­րը այս մասին տեղեակ են, եւ այսուհանդերձ բոլորը նորէն ալ հապճեպով կը փութան հաւաքներուն, երբ Ժոզեֆինան ըստ իր քմահաճոյքին, որեւէ տեղ, որեւէ պա­հու, կը ցցուի երգելու նպատակով։ Ատկէ կարելի պիտի ըլլար հե­տեւցնել, որ Ժոզե­ֆինան գրեթէ օրէնքէն դուրս կը գտնուի, որ իրաւունք ունի ընելու ինչ որ կ՚ուզէ, նոյն­իսկ երբ ատով՝ հաւաքականութիւնը վտանգի ենթարկէ, հետեւցնել ուրեմն որ իր բոլոր ըրածները ներողամտութեամբ կը թոյլատրուին։ Բայց եթէ այդպէս ըլլար, Ժոզեֆինային յաւակ­նութիւնները ամբողջութեամբ հաս­կնալի կ՚ըլլային։ Ժողովուրդին կողմէ իրեն յօ­ժարուած այդ ազատութեան մէջ, այդ արտակարգ, ուրիշ ո՛չ մէկուն չվստահուած, օրէնքները իրապէս խախտող նուէրին մէջ կարելի պիտի ըլլար այն ատեն մինչեւ իսկ տեսնել խոստովանութիւն մը. պիտի նշանակէր ընդունիլ որ ժողո­վուր­դը Ժոզեֆի­նան չի հասկնար (ինչպէս ինք կը պնդէ ամէն առիթով), իր ար­ուես­տին կը հիանայ կրաւորական կերպով, ինքզինք անարժան կը զգայ անոր, կը փափաքի Ժոզեֆինային պատճառած ցաւը միանգամային յու­սա­հատ արարքով մը հատուցել եւ ճիշդ ինչպէս անոր արուեստը ըմբռնումի իր կա­րողութիւններէն անդին է, նոյնպէս նաեւ իր անձը եւ այդ անձին ցանկութիւնները կ՚ու­զէ իր տիրութեան շրջանակէն դուրս տեղադրել։ Հիմա ըսեմ որ այս մեկ­նա­բանութիւնը ծայրէ ծայր անընդունելի է։ Կրնայ պատահիլ, որ ժողովուրդը պէտք չէ այդքան արագ զիջէր Ժոզեֆինայի պահանջներուն, բայց ո՛չ մէկուն առջեւ աննա­խապայման զիջում չէ կատարած, եւ նոյնպէս ի՛ր առջեւն ալ չէ ըրած։

Երկար ատենէ ի վեր, թերեւս արդէն իսկ արուեստագէտի ասպարէզը մտած օրէն ի վեր, Ժոզեֆինան կը պայքարի որպէսզի իր երգեցողութիւնը նկատի առնելով՝ ազատ արձակուի որեւէ աշխատանքէ։ Կ՚ուզէ ազատ կացուցուիլ ամէնօրեայ ապրուս­տի հո­գէն եւ այն ամէն ինչէն՝ որ մեր գոյութենական պայքարին առնչուած է, այդ ամբողջը հաւանաբար համայն ժողովուրդի ուսերուն բեռցնելով։ Արագ խանդա­վառուող մը — եւ անպակաս են անոնք —, մեկնելով միմիայն այդ պահանջին տար­օրի­նակութե­նէն, այդպիսի պահանջի մը ենթադրած հոգեկան կառոյցէն, պիտի կա­րե­նար եզրա­կացնել որ ան լիովին արդարացի է։ Մեր ժողովուրդին հանած եզրա­կա­ցութիւնները սակայն տարբեր են եւ անոնց վրայ հիմնուած՝ կը մերժէ ան առանց մտա­տանջու­թեան այդ պահանջին գոհացում տալ։ Դիմումին պատճառաբանու­թիւն­ներուն դէմ փաստարկումներ գտնելու ալ հակուած չէ շատ։ Օրինակ Ժոզեֆինան կը պնդէ որ աշ­խա­տանքին պատճառած լարումը կը վնասէ իր ձայնին, ընդունելով հան­դերձ որ աշխա­տան­քին պրկումը ոչինչ է բաղդատած երգեցողութեան պրկումին, չի ձգեր սա­կայն իրեն բաւական ժամանակ երգահանդէսէն ետք հանգչելու եւ ուժեր հա­ւաքելու յաջորդ հանդէսին համար։ Ըստ իրեն ուրեմն՝ ամբողջովին կը սպառի այդ­տեղ եւ այդ պայ­մաններուն տակ՝ չի կրնար երբեք իր բարձրագոյն արուեստը ցու­ցա­դրել։ Ժողո­վուր­դը կը լսէ ըսածը եւ կ՚անցնի իր գործին։ Այդքան դիւրաբորբոք ժո­ղովուրդ մը այս պա­րագային՝ բնաւ չի բորբոքիր։ Մերժումը երբեմն այնքան կտրուկ կ՚ըլլայ, որ նոյնիսկ Ժոզեֆինան կ՚երերայ, կը թուի համակերպիլ, կ՚աշխատի ինչպէս որ պէտք է ու կ՚երգէ իր կրցած չափովը։ Բայց այս ամբողջը կը տեւէ միայն ատեն մը։ Յետոյ նոյն պայ­քարը ձեռք կ՚առնէ նորոգուած ուժերով — անսահման կը թուին ըլլալ իր ուժերը իր նպատակին հասնելու համար։

Բայց յստակ է, որ Ժոզեֆինային բուն ուզածը իրականութեան մէջ այն չէ, ինչ որ կ՚ար­տայայտէ բառերով։ Անխելք չէ, աշխատելէն չի խուսափիր, եւ արդէն խու­­սափելու սովորութիւն չկայ մեր մօտ։ Եւ եթէ իր պահանջին ընդառաջէինք, հաւա­նա­բար ատկէ ետք՝ տարբեր ձեւով պիտի չապրէր, աշխատիլը իր երգելուն բնաւ արգելք պիտի չհան­դի­սանար, եւ ամէն պարագայի՝ երգեցողութիւնն ալ աւելի գե­ղե­ցիկ չէր դառնար ատով։ Ժոզեֆինային բուն ուզածը հետեւաբար իր արուեստին պաշտօնական, միանշանակ, ժամանակին դիմացող, ծանօթ ու անծանօթ ձեւերէն շատ անդին անցնող ճանաչումն է։ Եւ սակայն, երբ ասկէ զատ գրեթէ ամէն ինչ կը յա­ջո­ղցնէ կարծէք, այս մէկը իր հա­սողութենէն անդին է։ Թերեւս սկիզբէն պէտք է տար­բեր ուղ­ղութեամբ դնէր հարցը իր նպատակին հասնելու համար, թերեւս ինքն ալ այս­օր կը տեսնէ իր սխալը, բայց հի­մա այլեւս չի կրնար նահանջել։ Նահանջելը պիտի նշա­նակէր ինքն իրեն անհաւա­տա­րիմ ըլլալ, հիմա ստիպուած է այդ պահանջին ետին կանգնելու, կամ ալ անոր հետ պար­տուե­լու։

Եթէ իր ըսածին համաձայն՝ թշնամիներ ունենար, անոնք այդ պայքարին պի­տի հե­տե­ւէին հրճուանքով, առանց իրենց մատն իսկ շարժելու։ Բայց թշնամի չունի ու նոյն­իսկ եթէ շատերը հոս ու հոն առարկութիւններ ունին իրեն դէմ, այդ պայքարը ո՛չ մէկուն մօտ հրճուանք կը յառաջացնէ, նախ այն պատճառով որ այստեղ՝ ժո­ղո­վուրդը ցոյց կու տայ իր պաղ՝ դատաւորի կեցուածքը, բան մը որ մեր մօտ չափա­զանց հազ­ուադէպ է։ Եւ ինչպէս որ ալ արժեւորելու ըլլանք այդ կեցուածքը ներկայ պարա­գա­յին, իրականութիւնը այն է որ որեւէ ուրախութիւն հոս բացառուած է, նկա­տի առնե­լով պարզ այն իրողութիւնը՝ թէ ժողովուրդը ինքն իր զգացումներուն դէմ ստիպ­ուած է դատելու։ Ժողովուրդի մերժումին ինչպէս Ժոզեֆինայի պահանջին ետե­ւը սա­կայն բուն հարցը մերժուածը կամ պահանջուածը չէ։ Այլ ա՛յն՝ որ ժո­ղո­վուրդը իր անդամներէն մէկուն դէմ կրնայ այդքան վճէռականօրէն կարծր ճակատ մը բար­ձրացնել, որ կարծէք ա՛լ աւելի կարծր է որովհետեւ նոյն այդ անդամին նկատ­մամբ այլապէս կը ցուցաբերէ հայրական, եւ աւելի քան հայրական, հոգածութիւն։

Ենթադրենք պահ մը, որ ժողովուրդին փոխարէն՝ հոս անհատ մը ըլլար մեր­ժո­ղը։ Պի­տի կարծուէր որ այդ մարդը ամբողջ ժամանակի ընթացքին զիջած է Ժոզե­ֆինայի ան­վերջանալի հրատապ պահանջներուն, վերջաւորութեան վերջ տալու հ­ամար իր զի­ջո­ղութեան։ Այսքան զիջած կ՚ըլլայ մարդկային չափերէն շատ անդին, այն հաստատ համոզումով որ զիջումը ինչ որ ալ պատահի՝ պիտի հասնի իր բնական սահմանին։ Աւելի զիջում ըրած կ՚ըլլայ քան ինչ որ անհրաժեշտ էր, միմիայն արա­գացնելու հա­մար իրերու ընթացքը, միմիայն Ժոզեֆինան շփացնելու համար, զայն անդադար նոր փափաքներու մղելու համար, մինչեւ որ իրապէս այդ վերջին պա­հան­ջը բարձրացնէ։ Եւ այն ատեն կարճ ու կտրուկ (որովհետեւ երկար ժամանակէ ի վեր պատրաս­տ­ուած) իրեն հակադարձած կ՚ըլլայ վերջնական մերժումը։ Բայց են­թա­դրու­թիւն մըն է միայն, քանի որ ժողովուրդը պէտք չունի այդպիսի հնարք­ներու, եւ ատկէ զատ՝ իր պաշտամունքը Ժոզեֆինայի նկատմամբ անկեղծ է եւ դիմացկուն, եւ ամէն պարագայի՝ Ժոզեֆինայի պահանջկոտութիւնն ալ այնքան ուժեղ է, որ անփորձ ու չնախապաշարուած երեխան անգամ պիտի գուշակէր այս բոլորին արդիւնքը։ Բայց կարելի է նաեւ խոր­հիլ որ Ժոզեֆինայի պատկերացումներուն մէջ այս տե­սակի ենթադրութիւններ ալ իրենց դերը կը խաղան ու մերժուած ըլլալու ցաւին կ՚ա­ւելցնեն նաեւ որոշ դառնու­թիւն մը։

Բայց նոյնիսկ եթէ կան իր մօտ այդ ենթադրութիւնները, զինքը չեն վհա­տե­ցներ եւ կռիւէն չեն հեռացներ։ Վերջերս նոյնիսկ այդ պայքարը սաստա­կացած է։ Մին­չեւ երէկ դեռ խօսքերով կը մղէր զայն, մինչդեռ հիմա սկսած է ուրիշ միջոցներ գործա­դրել, որոնք իր կարծիքով՝ աւելի ազդու պիտի ըլլան, մեր կարծիքով սակայն՝ աւելի վտանգաւոր են իրեն համար։

Շատեր այն կարծիքէն են՝ որ Ժոզեֆինան այսքան կը հրմշտկէ դրութիւնը որով­հե­տեւ կը զգայ թէ կը ծերանայ, թէ ձայնին մէջ տկարացում մը կ՚երեւի, եւ ուր­եմն ժամա­նա­կը եկած է վերջին պայքարը մղելու իր ճանաչումին հաշուոյն։ Ես հա­մա­ձայն չեմ այդ կարծիքին հետ։ Եթէ ճիշդ ըլլար, Ժոզեֆինան Ժոզեֆինա պիտի չըլլար։ Իրեն համար՝ չկայ ծերանալ, չկայ ձայնի տկարացում։ Եթէ բան մը կը պա­հանջէ, հոն մղուած է ո՛չ թէ արտաքին պատճառներէ, այլ ներքին անհրաժեշ­տու­թեամբ մը։ Ձեռք կ՚երկարէ դէպի բարձրագոյն թագը, ո՛չ թէ որովհետեւ սա պահուս քիչ մը աւելի հեռու է, այլ որով­հե­տեւ բարձրագոյնն է։ Եթէ իր հասողութեան սահ­մաններուն մէջ գտնուէր, ա՛լ աւելի բարձր կը զետեղէր զայն։

Արտաքին դժուարութիւններու նկատմամբ այս արհամարհանքը չ՚արգիլեր որ գոր­ծածէ ամենէն անարգ միջոցները։ Իր իրաւունքը իր աչքին՝ կասկածէ վեր է։ Հոն հաս­նելու ձեւը հետեւաբար անտարբեր է։ Մանաւանդ եթէ նկատի առնէք որ այս աշխար­հին մէջ, իր պատկերացումին համաձայն, պարկեշտ միջոցները սահմանուած են ձա­խողելու։ Եւ թերեւս ալ այդ ըլլայ պատճառը, որ իր իրաւունքը ձեռք ձգելու համար մղած պայքարը փոխադրած է երգեցողութեան դաշտէն դէպի ուրիշ՝ նուազ փայփայ­ուած դաշտ մը։ Իր կողմնակիցները իրմէ բխող յայտարարութիւններ շրջա­գայու­թեան մէջ դրած են, որոնց համաձայն ինքզինք կարող կը զգայ այնպիսի ձեւով երգելու որ ժողովուրդի բոլոր խաւերուն մէջ, մինչեւ իսկ դիմադրութեան ամենէն թաքուն խորշերուն մէջ, իրական հաճոյք մը ըլլայ զինքը լսելը, իրական հաճոյք ոչ թէ ժողո­վուրդին իմաստով (որ կը հաւաստէ ի հարկէ, թէ այդ հաճոյքը միշտ զգացած է Ժոզե­ֆինայի երգեցողութենէն), այլ՝ Ժոզեֆինայի պահանջին իմաստով։ Որուն կ՚ա­ւել­ցնէ սակայն, թէ քանի որ չի կրնար բարձրագոյնը կեղծել եւ հասարակ ճաշակ­ները շոյել, ստիպուած է մնալու ինչպէս որ է։ Բայց ամէն ինչ կը փոխուի երբ հարցը վե­րաբերի աշխատանքէն ազատուելուն։ Ճիշդ է՝ այս մէկն ալ երգեցողութեան ի խնդիր պայ­քար մըն է, բայց հոս չի պայքարիր անմիջականօրէն երգեցողութեան թան­­կար­ժէք զէն­քով։ Հոս բոլոր միջոցները արտօնուած են կարծէք։

Օրինակ տարաձայնութիւն մը տարածուեցաւ, վերջերս, որուն համաձայն եթէ իր պահանջներուն ընթացք չտրուի, Ժոզեֆինան պատրաստ է իր գեղգեղանքներու ել­եւ­էջները կրճատելու։ Ես ոչինչ գիտեմ գեղգեղանքներու ելեւէջներուն մա­սին, եր­բեք չեմ նշմարած որ իր երգեցողութեան մէջ կային այդպիսի ելեւէջներ։ Բայց Ժո­զեֆինան կ՚ուզէ զանոնք կրճատել, առայժմ ոչ թէ զանոնք լիովին ջնջել, այլ միայն կրճատել։ Կ՚ըսուի նոյնիսկ թէ իր սպառնալիքը սկսած է գործադրել, թէեւ ես ոչ մէկ տար­բե­րութիւն զգացի իր նախորդ ելոյթներուն հետ բաղ­դատմամբ։ Ամբողջ ժողո­վուրդը հաւաքուած՝ մտիկ ըրաւ իրեն առանց գա­ղափար յայտնելու գեղգե­ղանք­նե­րուն մա­սին, եւ ամէն պարա­գայի՝ Ժո­զեֆինայի պահանջին վերաբպերեալ անոր կեցուածքն ալ չփոխուեցաւ։ Պէտք է ըսել որ Ժոզե­ֆինայի մօտ, ինչպէս անոր ար­տաքին կեր­պա­րան­քին, նոյնպէս անոր մտա­ծո­ղութեան մէջ, կայ իրապէս չքնաղ կողմ մը։ Այդ ներ­կա­յացումէն ետք օրինակ, խոր­հելով հաւա­նա­բար որ իր որոշումը ժողո­վուրդին նկատ­մամբ շատ ծանր էր կամ շատ յանկարծակի, բացատրեց որ յաջորդ համերգին՝ գեղգեղանքները պիտի երգէ ամ­բողջութեամբ, առանց կրճատումի։ Բայց յաջորդ հա­մերգէն ետքն ալ միտքը նո­րէն փոխեց ու այս անգամ՝ որոշեց որ գեղ­գե­ղանք­ներուն վերջնա­կանա­պէս վերջ պիտի տայ եւ պիտի չվերահաստատէ զանոնք, այնքան ատեն որ իրեն նպաս­տաւոր վճիռ չարձակուի։ Եւ ի՞նչ կ՚ընէ ժողովուրդը բոլոր այս բա­ցա­տրու­թիւն­ներուն, որոշումներուն եւ որոշումի փոփոխութիւններուն դէմ յան­դի­ման։ Կը լսէ ու կ՚անցնի, ինչպէս չափահաս մը պիտի լսէր ու մոռնար երե­խայի մը շա­տախօսու­թիւնը, հիմնովին լաւ տրամադրուած բայց անդրդուելի։

Իսկ Ժոզեֆինան տեղի չի տար։ Վերջերս օրինակ լուրը տարածեց որ աշխա­տանքի ըն­թացքին՝ ոտքը վիրաւորեր է, ինչ որ կը դժուարացնէ եղեր կայնած մնալը հա­մերգի ըն­թաց­քին։ Եւ քանի որ կրնայ միայն կայնած դիրքով երգել, ուրեմն ստիպ­ուեր է մինչեւ իսկ երգերը կրճատել։ Թէեւ իրապէս կը կաղայ եւ իր շքախումբին կը կռթնի քալելեու ատեն, ոչ մէ­կը հաւատք ընծայեց այդ լուրին։ Իր փոքր մարմինը շատ զգայուն է, կ՚ընդունինք, բայց վերջին հաշուով՝ աշխատաւոր ժողովուրդ մըն ենք, եւ Ժոզեֆինան ալ մաս կը կազմէ այդ ժողովուրդին։ Եթէ մորթի որեւէ մէկ սկրթուքին հետեւանքով ուզէինք կաղալ, այն ատեն ամբողջ ժողովուրդը անդադար կաղացող վիճակ մը ստացած կ՚ըլ­լար։ Եւ ամէն պարագայի՝ նոյնիսկ այս վիճակին մէջ, ուր կը ձգէ որ զինքը տանին բերեն խեղանդամի մը նման, ուր իր դժբախտ պայմաններով հանդերձ աւելի յաճախ բեմ կ՚ելլէ քան ինչ որ կ՚ընէր սովորաբար, ժողովուրդը կը շարունակէ լսել իր երգերը շնորհակալ ըլլալով իրեն եւ առաջուան չափ կ՚ըմբոշխնէ զանոնք, առանց շատ աղ­մուկ բարձրացնելու կրճատումներուն մա­սին։

Եւ քանի որ չի կրնար անդադար կաղալ, հիմա ուրիշ միջոցներու ալ սկսած է դիմել։ Կը ձեւացնէ որ յոգնած է, տրամադրութիւնը տեղը չէ, մարմինը տկար է։ Առաջ երգ­չու­հին մը ունէինք, հիմա յաւելեալ՝ ունինք նաեւ դերասանուհի մը։ Ժո­զե­ֆինային ետե­ւը կանգնած կը տեսնենք իր կողմնակիցներուն շքախումբը, կը տես­նենք թէ ինչ­պէ՛ս կ՚ա­ղաչեն ու կը պաղատին, որ երգէ՛։ Պիտի ուզէր իբր թէ, բայց չի կրնար։ Կը մխիթարեն, խօսքերով կը շոյեն ու կը փայփայեն, կը հասցնեն զինք գրեթէ այն նա­խատեսուած վայրը, ուր որոշած էր երգել։ Վերջաւորութեան՝ կ՚ընդու­նի, ան­վիճելի անրցունք­նե­րով, բայց այն վայրկեանին երբ թեւերը պիտի կարկառէր վերջին կամքը արտայայ­տելու պէս, եւ երգել պիտի սկսէր, թեւերը կ՚իյնան անկենդան, կը կախուին, այն տպա­ւորութիւնն ալ ձգելով որ թերեւս մարմնին հա­մաձայն՝ քիչ մը կարճ են — կ՚ուզէ ինք­զինք հաւաքել, եւ նորէն չի կրնար, գլխու ան­կումը ցոյց կու տայ որ պիտի չկա­րե­նայ, եւ մեր աչքերուն առջեւ կը փլի։ Եւ այս բոլորէն ետք սա­կայն միջոցը կը գտնէ կանգնելու, երգելու, իմ կարծիքով՝ սովորա­կանէն ոչ շատ տար­բեր։ Մէկը որ ունենար նրբագոյն երանգները լսող ականջ մը թերեւս նշմարէր քիչ մը անսովոր գրգռութիւն մը, որ սակայն ամբողջական տպա­ւորութեան ան­նպաստ չէ բնաւ։ Եւ վերջաւորութեան մինչեւ իսկ նուազ յոգնած կ՚ե­րե­ւի քան սկիզ­բը, կը հեռանայ տո­կուն քալուածքով, եթէ երբեք ոտքերու իր թփր­տուքը կարելի է այդպէս անուանել, կը մերժէ որեւէ օգ­նու­թիւն կողմնակիցներու շքա­խումբին կողմէ, եւ պաղ նայուածք մը կը նետէ ճամ­բայ բացող յարգալիր հա­սա­րակութեան վրայ։

Այդպէս էր մինչեւ վերջերս։ Բայց հիմա նորութիւնը այն է, որ անհետացած է, այն­պիսի ժամանակի մը՝ երբ իր երգեցողութեան կը սպասէին բոլորը։ Իր շքա­խում­բը զինքը փնտռելու ելած է, եւ ո՛չ միայն իր շքախումբը, շատերը կը փնտռեն, բայց ի զուր։ Ժոզեֆինան չկայ, չ՚ուզեր երգել, ո՛չ իսկ կ՚ուզէ խնդրուիլ եւ աղաչուիլ, մեզ ամբողջովին լքած է։

Տարօրինակ է խորհիլ թէ որքա՛ն սխալ է իր հաշիւը, այնքան սխալ՝ որ թերեւս ալ ո՛չ մէկ հաշիւ ըլլայ, թերեւս քշուեցաւ իր ճակատագրէն, եւ գիտենք թէ որքա՛ն տխուր կրնայ ըլլալ մէկու մը ճակատագիրը այս աշխարհէն ներս։ Իր ձեռքովը կը հրաժարի երգելէն, իր ձեռքովը կը կտրէ այն իշխանութիւնը որ ունէր հոգիներուն վրայ։ Ինչ­պէ՞ս կրցած էր արդեօք այդպիսի իշխանութիւն ձեռք ձգել, ինքը որ այդքան քիչ բան գիտէր այդ հոգիներուն մասին։ Կը պահուըտի եւ չ՚երգեր, բայց ժողովուրդը կը շա­րունակէ իր առօրեայ ճամբան, հանգիստ, առանց զգալի յուսախաբութեան, գլուխը՝ բարձր, ինքնագոհ զանգուած մը, որ կրնայ միայն նուէրներ բաշխել, երբե՛ք՝ ստանալ, ո՛չ իսկ Ժոզեֆինայէն, նոյնիսկ եթէ այն տպաւորութիւնը ձգէ թէ հակա­ռակն է ճիշդը։

Ժոզեֆինայի ապագան սակայն՝ կրնայ միայն անկում ըլլալ։ Մօտ ատենէն կու գայ ժա­մանակը, երբ իր վերջին ծղծղոցը պիտի արձակէ եւ ընդմիշտ պիտի լռէ։ Մեր ժողո­վուր­դի յաւիտենական պատմութեան մէջ կարճատեւ դրուագ մըն է, եւ ժո­ղովուրդը պիտի յաղթահարէ կորուստը։ Անշուշտ դիւրին պիտի չըլլայ։ Ինչպէ՞ս պիտի գոյա­նան ատկէ ետք կատարեալ լռութեամբ կատարուող հաւաքոյթները։ Երբ Ժոզեֆինան մեր հետն էր, նոյնպէս լռութեամբ չէի՞ն ընթանար անոնք, պիտի ըսէք։ Իր իրական ծղծղոցը արդեօք զգալիօրէն աւելի ուժո՞վ էր, աւելի կենդանի՞ էր, քան անոր յիշա­տակը։ Եւ արդէն իսկ իր կենդանութեան շրջանին՝ կարելի՞ է ըսել որ ուրիշ բան էր քան թէ պարզ յիշատակ։ Ժողովուրդը, իր խոր իմաստութեամբ, Ժոզեֆինայի երգե­ցո­ղութիւնը այդքան բարձր արժեւորած չէ՞ր արդեօք, որովհետեւ այդ ձեւով՝ զայն կը դարձնէր անկորնչելի։

Եւ հետեւաբար՝ թերեւս շատ բան չկորսնցնենք, եւ Ժոզեֆինը, երկրային զու­լում­ներէն փրկագործուած, որ սակայն իր կարծիքով՝ ընտրեալներուն վերա­պահ­ուած են, ուրախու­թեամբ պիտի կորսուի մեր ժողովուրդի հերոսներուն անթիւ զան­գուածին մէջ, եւ մօտ ատենէն, քանի որ պատմագիտութիւն չենք մշակեր, պիտի մոռ­ցուի իր բոլոր եղբայրներուն նման, աւելի բարձր փրկագործումով։

Show Comments Hide Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *