Լուսանկարը` Նազիկ Արմենակյանի
Փոխան կենսագրութեան Ինչպէ՞ս գրել հետզհետէ աւելի ազատ, աւելի անկաշկանդ, աւելի մօտիկ էականին։ Հարցում՝ որուն կը ջանամ մնալ հաւատարիմ։ Առաջին տարիներուն (Պէյրութ 1965) թերեւս պէտք եղաւ որ գրել սորվիմ, հնարաւորին չափ։ Որքան յամառիմ սորվիլ, կ՝անդրադառնամ, որ տակաւին ոչինչ գիտեմ։ Այդ թուականէն մինչեւ երէկ հրատարակուածը կ՝ուզեմ մոռնալ։ Պերճանք է – եթէ ոչ ինքնահաճութիւն – ժամանակ վատնել նայելու համար անցեալի Մեդուսային։ Հարիւրաւոր էջեր գուցէ կազմեն գրական փորձառութիւն մը, որ կը կոչուի բանաստեղծութիւն, քննադատութիւն, ուսումնասիրութիւն, գեղարուեստական արձակ, սակայն չ՝ուզեր սահմանափակուիլ որեւէ գրական սեռի սահմաններուն մէջ։ Գրելը անկասկած զգալ-մտածել-լեզուել մըն է։ Եւ այդ մակարդակին բոլոր գրածներս կու գան նոյն յայտարարին կամ կը մեկնին նոյն կիզակէտէն։ Փորձառութիւնը շեղանցք մը չէ՞։ Յաջորդին՝ 2006ին, յուսամ՝ գեղարուեստական արձակի նոր հատոր մը՝ «Երկուք»ը, ապա Մանտրաներու նոր շարք մը, արդէն պատրաստ, վերջապէս՝ փոքր արձակներու գիրք մը, այն մէկը, որ տարիներէ ի վեր կը ձեւաւորուի «Ընդառաջում» անունին տակ, գրուող երբեմն-երբեմն, ըստ պէտքի եւ ըստ դէպքի։ Փարիզ, Պէյրութ, աշխարհը, ոչ մասնաւորաբար Սփիւռքը, ոչ մասնաւորաբար Հայաստանը։ Տեղ, մտածում, արուեստ, բազմատեսակ, բազմամակարդակ, մերթ ժամանակակից, մերթ ժառանգուած մտահոգութիւններ։ Էջեր՝ որ պիտի գրեմ այնպէս ինչպէս պիտի գրէի ուրիշ լեզուով, ուրիշցած հայերէնով, որ Երեւանի մէջ ինչպէս այլուր վարժ չեն լսելու կամ արդէն պատրաստ են թաղելու։ Բայց չե՞մ գրած ուրիշօրէն, ըսենք ուրիշերէն, երեւակայական ուրիշի մը համար։ Չեմ փարած սա կամ գաղափարախօսական հոսանքին եւ կը փորձեմ պահպանել գրագէտի անկախութիւնս նոյնիսկ «ազգային կոչուած» հարցերու մէջ։ Գրողը հայելի-դիտորդ մը չէ, քննադատ-ոսպնեակ մըն է՝ թերեւս աշխարհին հանդէպ եւ մեր՝ եթէ ի հարկէ մենք ալ աշխարհին մէջն ենք եւ ոչ անոր քովը։ Յամենայն դէպս՝ ոչ մէկ ցանկութիւն «խելօքնալու», գռեհկանալու, դառնալու պէտք եղածէն աւելի «իմաստուն» եւ ծառայելու «հայ գրականութեան», որ, ի դէպ, կը պատկանի ոչ ոքի, ոչ լրագրողներուն, ոչ միութիւններուն, ոչ ծիրանաւոր պրոֆեսորներուն։ Ամեն գրող գրականութիւնը կը սկսի առանց աւարտելու, ի վերուստ, կամ ի վարուստ։ Սակայն, նոյն ատեն, երբեք չի բնակիր լեզուով կառուցուած հանգստաւէտ տան մէջ։ Ըսած եմ անգամ մը. գրել կը նշանակէ ըլլալ դուրսը։ Ահա դուրսը՝ հինգերորդ յարկի աշնանամուտը, միջերկրականեան թուփերով, փարիզեան խոնաւ արեւմարով, մետրոյի անընդմէջ դղրդիւններով։ Փողոցէն հեռատեսիլի շատաբան խօսնակը կը գուժէ չես գիտեր քանի հազար աղէտեալ, քանի հազար անգործ, ի՞նչ ոճիր, ի՞նչ արկած, օճառի, մեքենայի, ֆաստ ֆուտի ճեպընթաց ծանուցումներու շարքին։ Ինչպէ՞ս դադրիլ ըլլալէ իր ժամանակի մարդը։

ԳԻՇԵՐԱՅԻՆ ԱՅՑԵԼՈՒԹԻՒՆ

Մեծցար, մարմին առիր, բանտարկեցին քեզ թափանցիկ պատի ետին։ Քողարկուեցար։ Յետոյ մեռար։ Կարելի՞ է բացայայտել, այնքան սուտ, այնքան ճշմարիտ կը թուիս, մահացու կերպով ցանկալի։ Թերեւս միշտ մեռեալ մը կը սիրեմ։

Ֆրանսական Ժամանակակից Բանաստեղծութիւն (5). Ժակ Պրեվեր

Պրեվերի «Հրացանը օդին», La Crosse en l’air քերթուածը եւ անոր բառային կազմածը որ կ՚երթայ իշխանութեանց իշխանութեան, ասոր խորհրդանիշ նկատուած՝ Հռոմին ու Պապին դէմ։ Հոն կարելի է կարդալ Պրեվերի գրութեան բոլոր հնարքները, քաղաքական քննադատութենէն մինչեւ քմծիծաղն ու բառախաղը, բառախաղը, որ, հեռաւոր բառերու ձայնանմանութեամբ, կը սպաննէ առարկան ու կը քօղազերծէ իշխանաւորին պաշտօնը.

Ֆրանսական Ժամանակակից Բանաստեղծութիւն (4). Իւ Բոնըֆուա

Բանաստեղծութիւնը Բոնըֆուայի համար կապ մըն է «ներկայութեան» հետ որ կը յայտնուի այս ծառին, այս գլուխին, այս դէմքին մէջ: Անցնող ներկայութիւն մը, խուսափող, ջնջուող, մեռնող ու ծնող վայրկեան մը, ուր իրը կը յայտնուի իր եզակիութեան, թանձրացեալ զգայականութեան մէջ:

«Ստացածդ բեռ է, ստեղծածդ՝ արարք» (մաս 2)

Վիպասան մը երբ արուեստի, վիպարուեստի խնդիրներ չի դներ ինքն իրեն համար եւ կը զբաղի «քրոմոզոմային» գաղափարախօսութեամբ՝ հազիւ թէ կարողանայ իր նիւթին հանդէպ ունենալ գերիշխան ազատութիւն։

«Ստացածդ բեռ է, ստեղծածդ՝ արարք» (մաս 1)

Վէպը... Փորձառական հիանալի դաշտ մը։ Ձեւ մը՝ որ ձեւ չունի եւ որ դուն պիտի ձեւաւորես, ըստ այն ատաղձին որ կը կարծես քուկդ։

Ֆրանսական Ժամանակակից Բանաստեղծութիւն(3). Ֆրանսիս Պոնժ

էջին վրայ մեր լուացքի մեքենան կը «տնկէ», զայն կ՚աշխատցնէ (բառին երկու իմաստով) եւ անոր աշխատանքին մէջէն կը հանէ «սկզբունք» մը, ինչպէս լուացքը կը հանեն մեքենայէն։ Իւրայատուկ հեգնանքով՝ Պոնժ կը խօսի լուացքի մեքենայէն եկող «քնարականութեան», լիրիզմին մասին. եւ յանկարծ կը յայտնուի տաղաչափուած հատուած մը, ներշնչումը կեղծող։

Ֆրանսական Ժամանակակից Բանաստեղծութիւն (2). Ռէմօն Քընօ

Բառախաղ, նմանաձայնական բառախաղ, կատակ, բառի զեղծում, «սխալ» ուղղագրութիւն, խօսակցական լեզուին պատկանող կտրատումներ, քերականական խախտումներ, «անպատկառութեան» բոլոր լեզուական տեսակները կը նկատուին Քընօի մօտ իմաստի արտադրութեան գործօններ:

Ֆրանսական Ժամանակակից Բանաստեղծութիւն (1)

բանաստեղծութիւնը ծառայելէ վերջ իրմէ անդին գտնուող այլազան նպատակներու - իմաստներու- կ՚անկախանայ, կ՚անջատուի նոյնիսկ «իմաստէն»:

Ինտրա. խենթություն և լեզու

Ինչպէ՞ս անցնիլ «ես»էն անեզրութիւն… «Ես»էն անեզրութեան միջեւ կան խորհրդանշանները: Ասիկա սթրուքթուրալ կացութիւնն է գիրքին՝ ես - խորհրդանշաններ- անեզրութիւն:
Ինտրա կը ստեղծէ իւրայատուկ լեզու մը իր բանաստեղծութիւններուն համար՝ զերոյէն սկսած:… բառերուն բուրգը, որուն է՛ն ծայրը կը գտնուի վերջին իմաստը… Բառեր պէտք է ստեղծել՝ բառերէն խուսափելու համար, հասնելու համար այն կէտին, ուր բառերը անհրաժեշտ չեն: Խորհրդանիշերը պէտք են՝ փախչելու համար խորհրդանիշերէն:

ԼԱԲԻՒՐԻՆԹՈՍ

անգամ մը սա հայ աղջիկին հետը գնա՛, տեսնեմ քի ինչ կրնաս ընել, ա՛լ կը բաւէ ատ գրոցներուն ոռը լզես, ըսի՝ Ագապի՛, խելքի պառկելիք չէ, ճա՛նըմ, խելքը ձգէ մէկդի՝ տակդ պառկելիք է, գռեհի՜կ, գռեհիկ, ա՛լ կը բաւէ, աբովեանի ես իմ 60 մեթր քառէ տունս ամբողջ վաշինկթոնին հետ չեմ փոխեր... անանկ որ մուկս փախաւ (հասկցա՞ր մը, գծե՞մ) ասանկ, մարդ ես, յետոյ մարդ չես, մուխդ մարեցաւ, գոնէ աստեղ չոճուխ մը շինէինք որ հայր ըլլայինք, իշտէ կեանքը աս է, օդակայանէն արեւմտաեվրոպական թիփիք քաղաք՝ ռուլէթ, փոքեր, մեսէտէս, երկնաճեմ սօսանուէր արաներ։